Tromluí na staire

Is mór idir aigne an phobail i gCív agus in Donetsk

Cuireadh drochthús leis an mbliain úr nuair a tháinig an comhaontú comhlachais idir an tAontas Eorpach agus an Úcráin i bhfeidhm ar an gcéad lá de mhí Eanáir. Is é is aidhm don chomhaontú seo limistéar saorthrádála a chruthú idir an AE agus an Úcráin laistigh de dheich mbliana. Ag an am céanna, tháinig deireadh leis an gcomhaontú saorthrádála a bhí ann idir an Úcráin agus na tíortha atá páirteach i limistéar saorthrádála Chomhlathas na Stát Neamhspleách—bheadh rialacháin an dá limistéar ag teacht salach ar a chéile. Ciallaíonn sé seo go gcaillfidh tionscail na hÚcráine sciar maith de na margaí easpórtála a bhí acu roimhe seo sa Rúis agus iad ag dul in iomaíocht le tionscail fhorbartha an AE sa mhargadh baile. Is deacair a thuiscint conas a dhéanfaidh an socrú seo leas eacnamaíoch na tíre. Ach tá níos mó ná cúrsaí geilleagair i gceist leis an gcomhaontú comhlachais: de réir fhorálacha an chomhaontaithe beidh sé de dhualgas ar an Úcráin glacadh le ‘comhbheartas slándála agus cosanta’ an AE agus le polasaithe na Gníomhaireachta Eorpaí um Chosaint de réir a chéile. Is é atá sa chomhaontú seo, i ndáiríre, an bogadh is déanaí i gcluiche geopholaitiúil atá á imirt le cúpla glúin anuas.

Timpeallú na Rúise

     Nuair a tháinig deireadh leis an gcogadh fuar, thit Eagraíocht Chonradh Vársa, comhghuaillíocht mhíleata na stát cumannach, as a chéile ach níor scoireadh Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (NATO) riamh. Nuair a bhí athaontú na Gearmáine ar na bacáin, tugadh le tuiscint do cheannairí an Aontais Shóivéadaigh nach leathnódh NATO níos faide soir, ach ba ghearr gur ligeadh na briathra bláithe i ndearmad. Bhí géarchéim eacnamaíoch sa Rúis, bhí alcólaí mí-éifeachtach ina uachtarán ar an tír, agus bhí fórsaí míleata na Rúise in ísle brí. Thapaigh cumhachtaí an iarthair an deis agus glacadh leis an bPolainn, an tSeic agus an Ungáir mar bhaill de NATO sa bhliain 1999. Cúig bliana dár gcionn, chuaigh seacht dtír eile ón mbloc iar-chumannach isteach san eagraíocht. In Aibreán na bliana 2008, chinn ceannairí stáit NATO ag cruinniú mullaigh a bhí acu i mBucharest go dtabharfaí ballraíocht don Úcráin is don tSeoirsia lá níos faide anonn. Dá bhféadfaí an dá thír sin a mhealladh isteach san eagraíocht, bheadh an Rúis timpeallaithe ag comhghuaillíocht an iarthair ón Iorua sa tuaisceart chomh fada le Seoirsia sa deisceart—nó chomh fada leis an Asarbaiseáin, b’fhéidir, ós rud é go bhfuil conradh míleata idir an tír sin agus an Tuirc. D’fhéadfaí cabhlach na Rúise a chaitheamh amach as Sevastopol’ nuair a thiocfadh deireadh leis an léas ar an gcalafort sin sa bhliain 2017, rud a thabharfadh smacht ar an Muir Dhubh do chumhachtaí NATO. Níorbh fhada go raibh toradh ar an gcinneadh a deineadh in Bucharest: i mí Lúnasa na bliana céanna d’ionsaigh arm na Seoirsia an Oiséit Theas, réigiún a bhain féinriail amach le láimh láidir sa bhliain 1992. Níl aon amhras ach gurbh iad na Seoirsigh a thosaigh an cogadh—rud a aithníodh sa tuarascáil neamhspleách ar an eachtra a ullmhaíodh thar ceann chomhairle an AE. Gníomh buile ba ea an t-ionsaí ós rud é go raibh na hOiséitigh faoi choimirce na Rúise (is poblacht laistigh de Chónaidhm na Rúise í an Oiséit Thuaidh), ach bhí fonn troda ar Mikheil Saakashvili, uachtarán na Seoirsia, ón uair a gealladh ballraíocht i NATO dá thír agus chuaigh sé sa seans. B’fhéidir go n-éireodh leis dá mbeadh Boris El’cin fós sa Chreimil ach bhí lámh níos socra ar stiúir na Rúise faoin am seo: b’éigean d’arm na Seoirsia cúlú agus d’aithin an Rúis neamhspleáchas na hOiséite Theas.

     Ba thubaiste dhaonna é cogadh na hOiséite dóibhsean a maraíodh, a gortaíodh, nó a díbríodh as a mbaile, ach bhí dóchas agam ag an am go dtiocfadh maitheas éigin as. Bhí súil agam go mbeadh ceannairí NATO níos cáiréisí feasta: go rithfeadh an smaoineamh leo nár chríonna an beart é ciceanna sa tiarpa a bhualadh ar bhéar codlatach. Go deimhin, bhí an chosúlacht ar chúrsaí ar feadh tamaill go raibh ciall ceannaithe ag ceannairí an iarthair. Nuair a toghadh Barak Obama, mar shampla, chualathas caint ar thús nua (‘reset’ i mbéarlagar na Meiriceánach) a chur leis an gcaidreamh idir na Stáit Aontaithe agus an Rúis, ach ba léir sara i bhfad go raibh straitéis an timpeallaithe air ais ar an gclár oibre. Tá dearcadh frith-Rúiseach forleathan i measc bhunaíocht na Stát Aontaithe ar chúiseanna éagsúla. I gcásanna áirithe, níl sa bhfrith-Rúiseachas ach iarmhairt an chogaidh fhuair: is annamh a thagann athrú meoin ar shean-seabhaic. I gcásanna eile, baineann sé le cúlraí pearsanta oifigeach stáit de bhunadh na Polainne, na Liotuáine nó na nGiúdach ar theith a sinsir ó réimeas na Sár. Ach thar aon rud eile, goilleann sé ar bhunaíocht Mheiriceá go bhfuil an Rúis ar an líon beag tíortha nach bhfuil sásta ceannasaíocht dhomhanda na Stát Aontaithe a aithint. Tuigeann an Ghearmáin is an tSeapáin gur chaill siad cogadh agus iompraíonn siad iad féin dá réir. Níl an tuiscint sin ag an Rúis ná ag an tSín, rud a fhágann go gcaithfear cordon sanitaire (claí teorann) a thógaint timpeall orthu trí bhagairt a chur ar réimis atá cairdiúil leo agus trí chabhair mhíleata a thabhairt do réimis atá in amhras orthu. Aon duine a shíleann go bhfuilim ag déanamh áibhéile, éisteadh sé leis an gcomhrá gutháin idir Victoria Nuland, leas-rúnaí stáit don Eoraip, agus Geoffrey Pyatt, ambasadóir na Stát Aontaithe chun na hÚcráine, agus iad ag socrú cén saghas rialtais a thiocfadh i gcumhacht i gCív nuair a bheadh na boinn bainte ón Uachtarán Yanukovič (creachadóir mínáireach a toghadh go daonlathach sa bhliain 2010 agus a bhí cairdiúil leis an Rúis):

‘Puipéid an Mhaidan’ (le caoinchead an ФСБ)

Chaith Nuland achasán leis an AE toisc go raibh comhréiteach sealadach á mholadh ag na hEorpaigh a ligfeadh do Yanukovič fanúint in oifig ar feadh scaithimh eile. Caithfear a rá, áfach, go raibh ballstáit áirithe de chuid an AE ag obair as lámh na Meiriceánach chun ding a shá idir an Rúis agus an Úcráin. An amhlaidh go raibh ‘Drang nach Osten’ (‘tiomáint soir’) na nGearmánach tosaithe in athuair? Ní dóigh liom é. Ní hé nach bhfuil cáineadh tuillte ag an nGearmáin is ag na cumhachtaí móra eile san AE—is cinnte go bhfuil mar ligeadar don tubaiste tarlú—ach is iad ballstáit nua an oirthir is mó a bhí ag iarraidh rialtas na hÚcráine a bhriseadh agus an tír a cheangal leis an AE. Más mian linn nath stairiúil a lua le polasaí reatha an AE, b’fhearr dúinn iompú ar an bPolainnis ná ar an nGearmáinis: bhíodh ‘od morza do morza’ (‘ó mhuir go muir’) mar mhana ag na Polannaigh sa 17ú céad nuair a shín an tír sin ón Muir Bhailt san iarthuaisceart soir ó dheas chomh fada le cósta na Mara Duibhe mar a bhfuil cathair Odes(s)a suite anois ...

Rus (c.1000); an Pholainn agus an Mathshlua Órga (c.1400)

     ‘Cúrsaí staire’ is ábhar don suíomh seo, ach sílim gur fiú géarchéim na hÚcraine a iniúchadh anseo ar dhá chúis. An chéad chúis go bhfuil cosúlachtaí follasacha idir an ghéarchéim atá anois ann agus an ghéarchéim sna Balcáin a chuir tús leis an gCéad Chogadh Domhanda. An fhianaise a thug iar-ambasadóir na Breataine chun na Rúise agus é ag labhairt os comhair choiste Eorpach Theach na dTiarnaí in Westminster, scanródh sé aon duine a bhfuil tuiscint aige ar stair na hEorpa:

An element of ‘sleep-walking’ was evident in the lead-up to the crisis. Sir Tony Brenton said that during the negotiation on the AA [‘association agreement’ .i. an comhaontú comhlachais idir an AE agus an Úcráin], any awareness of Russian hostility was not felt “at a high enough political level in the EU for people who really understand Russia actually to be asked how tough the Russian reaction was likely to be.” There was, he told us, “a lack of … simple thinking about how the Russians were behaving at that stage.” He added that the EU knew that the Russians “did not like what was happening,” but assumed “Ukraine could simply ride over that.”

House of Lords EU Committee, ‘The EU and Russia before and beyond the crisis in Ukraine’, 63

Is é sin le rá, níorbh fhiú le Merkel, le Hollande ná le Cameron ceist a chur ar na saineolaithe cuí ‘meas sibh cad a tharlóidh má thugaimid cic láidir don mhathúin sa bhall is íogaire dá chorp?’ Mar is eol do léitheoirí rialta an tsuímh seo, thug Christopher Clark The Sleepwalkers ar an sárleabhar a scríobh sé ar ghéarchéim na bliana 1914. Ní fhéadfadh Clark teideal níos oiriúnaí a roghnú dá shaothar agus is baolach go bhfuil an lucht suain lán chomh líonmhar i ranna gnóthaí eachtracha na hEorpa inniu agus a bhíodar céad bliain ó shin. An dara cúis go bhfuilim ag trácht ar an Úcráin anseo go raibh sé soiléir ón tús d’aon duine a thuig stair oirthear na hEorpa nárbh fhéidir an Úcráin a tharraingt isteach i gcomhghuaillíocht an iarthair gan fuil a dhoirteadh. Václav Klaus, iar-uachtarán na Seice, níor chuir sé fiacail ann nuair a labhair sé le coiste Theach na dTiarnaí:

Mr Klaus also urged us to consider internal factors within Ukraine. In his view, Ukraine was an inherently unstable entity, weakened by decades of political faction. He believed that Ukraine was a “heterogeneous, divided country, and that an attempt to forcefully and artificially change its geopolitical orientation would inevitably result in its break-up, if not its destruction.”

House of Lords EU Committee, ‘The EU and Russia before and beyond the crisis in Ukraine’, 64-65

Ní dóigh liom go mbeinn chomh borb leis sin (tá cáil na boirbe ar an Uasal Klaus), agus is cinnte nach mbeinn chomh gonta leis, ach táim sásta a rá gur inis sé an fhírinne lom. D’fhág cúrsa na staire go bhfuil pobal (nó pobail) na hÚcráine scoilte go domhain ar bhonn cultúir, ar bhonn creidimh, ar bhonn féiniúlachta náisiúnta, agus ar bhonn polaitíochta. Thairis sin, níl aicmí soiléire i gceist ann mar atá i dTuaisceart Éireann, sa Chipir, nó i mBoisnia: ina ionad sin, tá speictream casta ar toradh é ar mhíshocracht na staire sa taobh sin den domhan. Má tá Úcráiniseoirí Caitliceacha a bhfuil dea-chuimhne acu ar an Ostair agus droch-chuimhne acu ar an Aontas Sóivéideach in uachtar thiar sa Ghailís, tá Rúisigh Ortadocsacha a bhfuil dea-chuimhne acu ar an Aontas Sóivéideach agus droch-chuimhne acu ar náisiúnaithe Úcránacha a throid ar son na Naitsithe in uachtar thoir sa Donbass. Suite idir eatarthu ar an speictream tá Úcráiniseoirí Ortadocsacha agus Rúisiseoirí a áiríonn iad féin mar Úcráinigh, cé go mbeadh drogall ar roinnt acu a rá gur tír eachtrannach í an Rúis.

Leathnú na Polainne (c.1600); an Úcráin agus an Rúis (c.1700)

     D’eascair na náisiúin oir-Shlavacha atá ann anois ón Русь (Rus), stát scaoilte a raibh a lárionad suite i gCív agus a chuimsigh treibheanna Slavacha an oirthir (féach Mapa A). Tá an fhoinse choitinn sin soiléir ó na hainmneacha a thugtaí ar na ciníocha go stairiúil: mar atá, Великорусские (‘mór-Rúisigh’), Малорусские (‘mion-Rúisigh’ nó Úcránaigh) agus Белорусские (‘fionn-Rúisigh’ nó Bealarúisigh). Cuireadh cor sa stair sa bhliain 1240 nuair a scrios na Mongólaigh cathair Chív. D’fhan an chuid ba mhó den Русская земля (críoch Rúiseach) faoi smacht na Mongólach is a gcomharbaí sa Mhathshlua Órga (an dream ónar shíolraigh Tartaraigh an lae inniu) go ceann i bhfad, ach bhí cúpla eisceacht ann: tháinig iarthar na hÚcráine agus an Bhealarúis faoi cheannas na Polainne is na Liotuáine faoi seach, agus d’éirigh le roinnt cathracha a bhí suite i bhfad ó thuaidh fanúint neamhspleách (Mapa B). Bhris concas na Mongólach na naisc pholaitiúla idir ciníocha Slavacha an oirthir agus is ón 13ú céad nó ón 14ú céad amach a thosaigh na canúintí ag scarúint óna chéile. Cuireadh deighilt reiligiúnach leis na cinn eile sa bhliain 1596 nuair a thoiligh an chuid ba mhó de na heaspaig Ortadocsacha sa limistéar a bhí faoi smacht na Polainne údarás an phápa sa Róimh a aithint, cé gur choinníodar a liotúirge Slavóinise féin. Má ghlac pobal na Gailíse leis an Eaglais Chaitliceach ‘Ghréagach’ seo, chuir an t-athrú creidimh seo olc as cuimse ar Úcránaigh Ortadocsacha níos faide soir agus d’éirigh siad amach i gcoinne na Polainne sa bhliain 1648. Bunaíodh stát beag Úcráineach timpeall ar chathair Chív, cé go raibh Polannaigh Chaitliceacha ag bagairt air ón iarthar agus Turcaigh Mhoslamacha ag bagairt air ón deisceart. Ach suite lastoir den Úcráin bhí impireacht Ortadocsach na Rúise agus tógadh an stát beag faoi sciath царь всея Руси ('impire na Rúise uile') nuair a síníodh Conradh Pereiaslav sa bhliain 1654 (Mapa D). As sin amach, lean na Rúisigh orthu ag gluaiseacht ó dheas i dtreo na Mara Duibhe, glúin i ndiaidh glúine, agus de réir mar a baineadh réigiúin nua i ndeisceart na hÚcráine den Tuirc, bhog lonnaitheoirí Slavacha isteach sa Новороссия (‘Rúis Nua’) a bhí á cruthú (Mapa E). D’fhás comhphobail mheasctha a raibh idir Úcránaigh agus Rúisigh iontu sna críocha a gabhadh. Má thuigtear an stair seo, tuigfear cén fáth go bhfuil an Úcráin ina ‘heterogeneous, divided country’, mar adúirt an té adúirt. De réir dhaonáireamh na bliana 2001, d’áirigh 77.8 % den phobal iad féin mar Úcráinigh agus 17.3 % mar Rúisigh. Léirigh an daonáireamh céanna go raibh an Úcrainis mar chéad teanga ag 67.5 % den phobal agus an Rúisís ag 29.6 %. Sa Chrimé, áfach, ba Rúisigh iad 60 % den phobal: níor áirigh ach 24 % de mhuintir na Crimé iad féin mar Úcráinigh agus ba Thartaraigh iad 10 % eile.

An Ostair agus an Rúis (c.1800); teangacha na hÚcráine

     Cad is féidir a dhéanamh agus cúrsaí mar atá siad faoi láthair? In ainneoin na ndeacrachtaí uile, sílim go bhfuil creatlach an réitigh atá riachtanach soiléir go leor:

1. Ba chóir do na Meiriceánaigh aire a thabhairt dá ngnóthaí féin. (Samhlaigh an raic a thógfaí dá mbeadh an Rúis ag cur a ladair i bpolaitíocht Mheicsiceo nó Cheanada.)
2. Ba chóir do chumhachtaí móra an AE a rá leis na Polannaigh is na Liotuánaigh go bhfuil dóthain dochair déanta acu agus cluas bhodhar a thabhairt dóibh aon uair a bheidh an cheist seo faoi chaibidil feasta.
3. Ba chóir an Úcráin a aithint mar stát a bheidh neodrach go buan, ar aon dul leis an Eilvéis.
4. Ba chóir stát feidearálach a dhéanamh as an Úcráin agus saoirse leathan a thabhairt do na réigiúin éagsúla—go hairithe i gcúrsaí cultúir agus teanga. Níor mhiste eiseamláir na hEilvéise a leanúint sa chomhthéacs seo chomh maith.
5. Ba chóir dhá reifreann a eagrú, faoi scáth na hEagraíochta um Shlándáil agus Comhar san Eoraip (OSCE), chun stádas na Crimé agus chathair Sevastopol’ a shocrú.
6. Ba chóir don AE gníomhú i gcomhar leis an Aontas Eacnamaíoch Eoráiseach chun trádáil a éascú idir an dá bhloc, sa chaoi go mbeadh an Úcráin in ann breathnú siar agus soir ag an am céanna.

An dtarlóidh sé sin? Nílim dóchasach, agus tá tuairim agam gurb í an chéad chéim thuas an ceann is deacra díobh ar fad.

Startha na náisiún

Ní náisiún go stair náisiúin

‘Dlúthchuid d’fhéiniúlacht gach tíre is ea an leagan den stair a gcreideann a muintir ann.’ Sin abairt a léas ar chlúdach cúil leabhair dar teideal Ó Chéitinn go Raiftearaí: Mar a Cumadh Stair na hÉireann (BÁC, 2011). Cuireadh gaois, grinneas agus géarchúis an údair ar mo shúile dom le déanaí nuair a chuaigh géarchéim na hÚcráine in olcas. Arís agus arís eile, nuair a bhí daoine in oirthear na tíre sin ag iarraidh a mhíniú cén fáth nach rabhadar sásta géilleadh don dream a bhain cumhacht amach in Kiev ag deireadh mí Feabhra, chuireadar béim ar an tuiscint a bhí acu ar an stair – tuiscint a bhí éagsúil ar fad, dar leo, leis an tuiscint a bhí ag bunús an phobail in iarthar na hÚcráine.

‘Один народ - одна история’ (‘pobal amháin – stair amháin’)

      Mar léiriú air sin, féach an pictiúr thuas. Comhartha is ea é a crochadh i réigiún an Donbass: ‘Donbass – Russia. One nation – one history’ an téacs atá le léamh air. Glacaim leis go raibh an teachtaireacht seo dírithe ar na meáin idirnáisiúnta ós rud é go bhfuil an Béarla in uachtar ar an gcomhartha. Suimiúil go leor, ní ‘нация’ (‘náisiún’) atá le léamh ar an leagan Rúisise ach ‘народ’ (‘pobal’) – focal a bhfuil macallaí stairiúla agus polaitiúla ag baint leis. Nó féach tuairisc a d’fhoilsigh El País, príomhnuachtán na Spáinne, ar an reifreann a d’eagraigh na scarúnaithe in oirthear na hÚcráine. Seo mar a mhínigh fear amháin a chaith vóta ar son an neamhspleáchais a chás (is liomsa an bhéim):

“Venimos a votar sí porque nos resulta imposible vivir bajo el Gobierno de Kiev. No compartimos sus políticas ni su ideología; su historia y sus héroes no son los nuestros”, explicaba Mijail Dvizhkov, autónomo de 55 años, ante el colegio número 5 de Donetsk.

El País, 11 Bealtaine 2014.

(“Vótálamar ‘tá’ ar deireadh óir ní thiocfadh linn maireachtáil faoi rialtas Kiev. Ní bhaineann an pholaitíocht ná an idé-eolaíocht atá acu linne; a stairsean agus a laochrasan, ní linne iad”, mar a mhínigh Mixajl Dvižkov, fear féin-fhostaithe atá 55 bliana d’aois, lasmuigh de mheánscoil a cúig in Donetsk.)

Nó féach an méid a dúirt Denis Pušilin, urlabhraí na scarúnaithe, nuair a bhí toradh an reifrinn á fhógairt an lá dár gcionn (is liomsa an bhéim):

“Based on the will of the people and on the restoration of an historic justice, we ask the Russian Federation to consider the absorption of the Donetsk People’s Republic into the Russian Federation,” he said. “The people of Donetsk have always been part of the Russian world. For us, the history of Russia is our history.”

Reuters, 12 Bealtaine 2014

Más amhlaidh atá in oirthear na hÚcráine – agus is cosúil gurb ea ar an mórgóir – is Rúisí fós an léamh atá ag muintir na Crimé (fág na Tataraigh as an áireamh) ar an stair. Is leor súil a chaitheamh ar agallamh a chuir an BBC ar fhear a bhíodh ina threoraí in Sevastopol’ chun treise na nasc a shnaidhm an stair idir an chathair sin agus an Rúis a thuiscint. A mhalairt ar fad atá fíor in iarthar na hÚcráine, ar ndóigh, áit a bhfuil cuimhne bheo ar chur faoi chois na heaglaise aontasaí (eaglais oirthearach a aithníonn údarás an phápa) ag rialtóirí Ceartchreidmheacha agus Boilséiveacha ar aon, agus ar an ngorta mór a lean bunú na gcomhfheirmeacha i dtús na 1930í.

Is mairg a bhíonn beag beann ar an stair

      Baineann tábhacht nach beag leis an gcomhthuiscint a bhíonn ag gach pobal ar an stair mar sin, ach is annamh a thugtar mórán airde ar an ngné lárnach seo den fhéiniúlacht. Ar chuir Victoria ‘fuck the EU’ Nuland nó a huachtarán na leaganacha éagsúla den stair atá i réim in iarthar agus in oirthear na hÚcráine san áireamh sular chuireadar a ladar i bpolaitíocht na tíre sin? Nó ar dhein George W. Bush machnamh ar thuiscintí stairiúla na Sunnaíoch agus na Siach, na nArabach agus na bPeirseach, na gCoirdíneach agus na dTurcach, sular dhein sé smionagar de stát na hIaráice? Nó ar dhein Lyndon Johnson staidéar ar startha agus ar chultúir éagsúla na Síne agus Vítneam, na Cambóide agus na Téalainne, an Mhalae agus Iáva, sular ghlac sé leis an domino theory seafóideach? B’fhánach an mhaise a bheith ag súil le heolas ar an stair ó pholaiteoirí, ach shílfeá go mbeadh saineolaithe ceaptha acu chun comhairle a thabhairt dóibh. Tar éis an tsaoil, múintear an stair in Harvard, in Yale, in Princeton agus in ‘scoil’ nó dhó eile san Oileán Úr. Is é an fhírinne shearbh, áfach, gur beag suim a chuireann staraithe gairmiúla – sna Stáit Aontaithe, in Éirinn, ná i dtír ar bith eile go bhfios dom – i dtraidisiúin stairiúla na coitiantachta. ‘Miotais’, ‘béaloideas’, ‘fabhalscéalta’ a thugann staraithe acadúla ar a leithéidí, má smaoiníonn siad orthu ar chor ar bith. Ní staraí (ó thaobh gairme de) ach scoláire Gaeilge a scríobh an abairt chríonna seo a leanas:

Ar na ‘fíricí’ sin – má tá a leithéid ann – a bhíonn an staireagrafaíocht bunaithe, is é a cheapann daoine a tharla is mó a mhúnlaíonn an stair féin.

Breandán Ó Buachalla, Aisling Ghéar (BÁC, 1996), 635.

Ach bhí dóchas agam go raibh ciall cheannaithe ag meitheal amháin staraithe nuair a tháinig cnuasach úr aistí faoi mo bhráid cúpla mí ó shin. Histories of Nations: How their Identities were Forged an teideal atá ar an leabhar; Peter Furtado, iar-eagarthóir na hirise History Today, an t-eagarthóir; agus Thames & Hudson a d’fhoilsigh leis an slacht a mbeifí ag súil leis ón gcomhlacht sin. Cuireadh leis an dóchas a bhí agam nuair a léas an méid seo a leanas i réamhrá an eagarthóra:

People learn their own history at home, in stories told by family members and by the media, in folk tales and on television, from public statues and war memorials, and from prominent architecture, museums and galleries. The history imbibed from such sources is rarely questioned, and sometimes barely even recognised.

Peter Furtado, Histories of Nations (Londain, 2012), 11.

Aontaím go hiomlán leis sin agus bhíos ar bís le tabhairt faoin leabhar nuair a léas an ráiteas thíos:

So the premise of this volume is simple: if we fail to understand how others think and feel about their past, we will fail to understand them. If we want to get to grips with the national and cultural differences that both enliven and endanger our world, we do not need travel guides, or even historical companions written by our own compatriots; we need to listen to people describing their own past in their own words. The passions, the emphases in what they chose to say – perhaps even the omissions – will speak volumes.

Furtado, Histories of Nations, 14.

Áiméan leis sin! Agus ní fhéadfainn feabhas a chur ar sprioc an leabhair mar a mhínigh an t-eagarthóir í:

This volume ... aims to explore popular understandings of history around the world, and asks professional historians and other established writers to step outside their usual frames of reference and write about how history is understood in the culture of their homelands at large.

Furtado, Histories of Nations, 14.

Ar an drochuair, níor bhac formhór na n-údar leis an sprioc a chuir an t-eagarthóir rompu. Ina ionad sin, thugadar achoimre ar stair tíre mar a thuigtear do staraithe acadúla í; nó dheineadar cur síos ar an staireagrafaíocht i dtír ar leith; nó thugadar cuntas ar na conspóidí is mó a tharraing aird na staraithe i dtír áirithe; nó mhíníodar an leagan oifigiúil den stair a dtacaíonn rialtas áirithe leis agus a mhúintear do phaistí scoile; nó scríobhadar aiste ar na bealaí inar mhúnlaigh cúrsa na staire an cultúr i gcoitinne; nó ríomhadar préamhacha stairiúla an réimis pholaitiúil atá i gcumhacht i dtír éigin faoi láthair. Ach na traidisiúin stairiúla atá beo i measc an phobail ar fud na cruinne, is beag aird a thugadar orthu.

‘Histories of nations’ – ba mhaith an smaoineamh é

      Ocht n-aiste is fiche atá sa chnuasach ar fad – tá bratacha na dtíortha atá istigh léirithe sa phictiúr thuas. Is é Ciaran Brady ó Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, a scríobh an chaibidil ar stair na hÉireann, caibidil dar teideal ‘In the shadow of the fond abuser’ (ní mise a chum!) agus léiríonn a iarrachtsan laigí atá le brath ar mhórán aistí eile chomh maith. Níl aon trácht aige ar na Fir Bholg ná ar Thuatha Dé Danann, ar Mhíle Easpáinne ná ar Niall Naoighiallach, ar ‘oileán na naomh is na n-ollamh’ ná ar Chath Chluain Tarbh. Go deimhin, chuir sé tús lena aiste le teacht na Sasanach sa 12ú céad. Seo í an chéad abairt:

For good or for ill, the single most important fact of Irish history from the 12th century on has been the intense and troubled relationship with Britain, inaugurated through the ‘conquest’ of the country by a group of Anglo-Norman feudal adventurers.

Brady, ‘Ireland: in the shadow of the fond abuser’ in Furtado, Histories of Nations, 71.

Ní nach ionadh, níl aon trácht ar Foras Feasa an Chéitinnigh, ar ‘Tuireamh na hÉireann’ Sheáin Uí Chonaill, ná ar aon saothar Gaeilge eile. An teanga féin, ní luaitear í. Cad tá istigh más ea? Cad eile ach na hábhair a mhúintear ar chúrsaí staire na n-ollscoileanna: an Reifirméisean, plandálacha, na péindlíthe, éirí amach 1798 (‘more people perished than during the entire revolution in France’ dar leis an údar - caithfidh go raibh sé ag smaoineamh ar réabhlóid na bliana 1830 sa bhFrainc, é sin nó nár chuala sé trácht ar an Vendée riamh), an t-aontas leis an mBreatain, Dónall Ó Conaill, an Drochshaol, Parnell, Home Rule, éirí amach 1916, cléiriúlachas ó dheas agus seicteachas ó thuaidh go dtí gur thángthas ar chomhréiteach sa deireadh thiar thall. Seo é deireadh na haiste: ‘if Ireland’s relationship to its powerful neighbour had never been greatly for good, neither had it been entirely for the ill’. Léigh an aiste seo agus gheobhaidh tú léargas ar thuiscint stairiúil an údair, ach is beag léargas a gheobhaidh tú ar thuiscint stairiúil na nÉireannach.

      Tá formhór na gcaibidlí chomh bearnach céanna. Níl el Cid luaite sa chaibidil a scríobh an tOllamh Enric Ucelay-Da Cal ar an Spáinn, mar shampla – ach oiread le diada na Catalóine, le ‘el tres de mayo’ Goya, le fueros na mBascach. Níl ach dhá ábhar ar thug an tOllamh Luiz Marques suntas dóibh sa chaibidil ar an mBrasaíl: an dochar síceolaíoch a dhein an sclábhaíocht do mheon na mBrasaíleach, agus an scrios síoraí atá á dhéanamh ar fhoraois bhaistí na hAmasóine! Tosaíonn an chaibidil ar an tSeapáin sa bhliain 1853 nuair a bhain an Comadóir Perry an tír amach; cé go bhfuil ceann de na cultúir leanúnacha is ársa ar domhan ag an tSeapáin, is cosúil go raibh cuimhne an phobail ina tabula rasa nuair a osclaíodh calafoirt na tíre don trádáil shaor i lár an 19ú céad – nó sin a thugann an tOllamh Ryuichi Narita le tuiscint. Dhírigh an tOllamh Stefan Berger ar an stair acadúil san aiste leis ar an nGearmáin: gheofar cur síos anseo ar an Sonderweg agus ar an Historikerstreit atá suimiúil go leor, ach is mó a  bhaineann an aiste leis an aos acadúil ná leis an nGearmánach sa tsráid. An idé-eolaíocht pholaitiúil amháin atá faoi chaibidil ag an Ollamh Peter Onuf san aiste leis ar na Stáit Aontaithe. Is leor a rá faoin gcaibidil a scríobh Jeremy Black ar an mBreatain Mhór (caibidil dar teideal ‘The confected nation state’) go dtosaíonn an cuntas sa bhliain 1707. Tá go maith agus níl go dona, ar bhealach – más cur síos stairiúil ar an bhféiniúlacht Bhriotanach atá uait, gheobhaidh tú anseo é. Ach más é an rud ata uait léargas ar an dtuiscint atá ag muintir na Breataine ar stair an oileáin, caithfear startha éagsúla Shasana, na hAlban agus na Breataine Bige a chur san áireamh – rud a léiríonn nach ‘nation state’ í an Bhreatain Mhór in aon chor ach ‘multinational state’. Tá an aiste ar an bhFrainc leis an Ollamh Emmanuel Le Roy Ladurie spreagúil ach is iomaí gné de stair na tíre a phléitear ann: ní féidir a rá go raibh fócas an údair dírithe ar ábhar an chnuasaigh. Maidir leis an aiste ar an Iodáil a scríobh an tOllamh Giovanni Levi, sílim gur féidir í a mheas ón abairt seo a leanas: ‘this Italy has no possibility of a respectable and respected future’. Seachain an staraí a shíleann gur fáidh é!

      An amhlaidh gur gheis do na húdair aistí a scríobh ar ábhar an chnuasaigh? Is é an míniú atá agam ar an scéal ná seo: níor scríobhadar faoi thuiscintí stairiúla an phobail toisc nár deineadh mórán taighde ar an ábhar sin go fóill. Agus níor deineadh an taighde toisc go bhfuil drochmheas ag staraithe acadúla ar thraidisiúin stairiúla na coitiantachta. Is ag salú a lámh a bheidís dá mbeadh orthu plé lena leithéid. Más gá an saghas sin oibre a dhéanamh ar chor ar bith, b’fhearr leo go dtitfeadh an cúram ar dhisciplín eile – ar na socheolaithe b’fhéidir, nó ar na béaloideasóirí, nó ar na hantraipeolaithe. Ach caithfidh mé a admháil go bhfuil trí aiste sa chnuasach atá eisceachtúil: braithim gur dhein údair na n-aistí seo iarracht mhacánta an dualgas a leagadh orthu a chomhlíonadh. Bheadh sár-leabhar curtha ar fáil ag Peter Furtado dá mbeadh na haistí eile ar an gcaighdeán céanna. Is iad na húdair atá i gceist agam Pavel Seifter (ar taidhleoir é) a scríobh an chaibidil ar an tSeic, an Dr Iwona Sakowicz (ar staraí í) a scríobh an chaibidil ar an bPolainn, agus an tOllamh Dina Khapaeva (ar scoláire litríochta í) a scríobh an chaibidil ar an Rúis. Sílim gurb é an ceann deireanach an ceann is fearr díobh. Seo giota beag as:

In 1990 only 5.5 per cent of Leningrad residents thought that Soviet Russia was superior or equal to the West, but in 2007 their number increased to more than 40! In 1990 the question ‘Do you consider yourself a European?’ was answered positively by more than two-thirds of the respondents; in 2007 this number fell to one third.

Khapaeva, ‘Russia: fractures in the fabric of culture’ in Furtado, Histories of Nations, 118.

Mar adeir na Francaigh, ‘nous avons bouclé la boucle’ - d’fhéadfá a rá go bhfuilimid tagtha ar ais go dtí túsphointe na haiste seo.