Seo, siúd agus eile

1. Seo

In ainneoin an fhotheidil atá le léamh ag barr an leathanaigh seo, ní bhaineann aiste na míosa seo leis an stair, le staraithe, ná le scríobh na staire. Caithfidh gur thuig sibh i bhfad ó shin nár chóir mórán a léitear ar an idirlíon a chreidiúint – agus murar thuig sibh an méid sin cheana tá súil agam go bhfoghlaimeoidh sibh an ceacht uaim anois. Fillfidh mé ar an saghas stuif a bhíonn idir chamáin agam go hiondúil an mhí seo chugainn, ach ós rud é gur saolaíodh Cúrsaí Staire i mí Eanáir 2012 agus go gcuirfidh an aiste seo clabhsúr ar an dara bliain dá théarma, sílim gur mithid scrúdú beag imleacáin agus coinsiasa a dhéanamh. Caithfidh mé súil ar roinnt staitisticí i dtús báire.

Na haistí liom is mó a léadh (thuas) agus na haistí liom is lú a léadh (thíos)

      Más cruinn iad na huimhreacha a sholáthraíonn Blogger, tugadh 5,960 cuairt ar an suíomh le dhá bhliain anuas. B'fhéidir go dtuigfí ón méid sin gur tugadh tuairim is 250 cuairt ar an meán ar na ceithre aiste fichead atá le léamh anseo. Níl sé sin fíor ná baol air. Cuireann Blogger staitisticí ar fáil do gach aiste ar leith chomh maith, agus nuair a dheineas na huimhreacha sin a shuimiú cúpla nóiméad ó shin ní raibh ach 1,737 cuairt i gceist. Ní raibh dul amú ar an té a mhaígh go raibh trí shaghas bréag ann: ‘bréaga, deargbhréaga agus staitisticí’. Is cosúil go gcuireann Blogger gach cuairt san áireamh sa bhfigiúr iomlán ach go gcaithfidh cuairteoir méid áirithe ama a chaitheamh ag breathnú ar aiste amháin sula n-áireofar an chuairt leis an aiste sin – nó sin é mo thuiscintse ar an scéal. Más féidir brath ar an dara staitistic, chiallódh sé gur léadh gach aiste 72 uaire ar an meán. Bheinn breá sásta leis an bhfigiúr seo dá mbeadh sé fíor ach tá éagsúlacht mhór idir líon na gcuairteanna a tugadh ar na haistí éagsúla. Seo iad na haistí atá ag barr an liosta: ‘Slí na fírinne’ (Bealtaine 2012) a léadh 125 uaire; ‘Ceist na teanga’ (Aibreán 2013) a léadh 115 uaire; agus ‘Fear darb ainm Pearse’ (Meitheamh 2013) a léadh 114 uaire. Dá mba mhian liom an líon is mó léitheoirí a mhealladh, ba chríonna an beart dom é aiste a scríobh ar ‘úsáid na Gaeilge i rith Chogadh na Saoirse’! Agus seo iad na haistí atá ag bun an liosta: ‘Dea-stair ar an Drochshaol’ (Deireadh Fómhair 2012) a léadh 43 uaire; ‘Léirmheas agus athmheas’ (Samhain 2013) a léadh 31 uaire; agus ‘Mo ghinealach, cuid I’ (Deireadh Fómhair 2013) nár léadh ach 30 uair. Más mian liom léitheoirí a chur ó dhoras, níl le déanamh agam ach scríobh fúm féin ...

Bréaga, deargbhréaga agus staitisticí 

Mar is léir ón ngraf thuas, is ag dul i méid a bhí líon na gcuairteoirí go dtí le fíordhéanaí. Seo iad na tíortha is mó ina bhfuil lucht léite an tsuímh lonnaithe: Éire (2,560), na Stáit Aontaithe (1,181), an Rúis (629), an Ríocht Aontaithe (351), an Spáinn (126) agus an Ghearmáin (115). Tá na figiúirí le haghaidh gach tír eile faoi bhun 100. Ní cúis iontais é go bhfuil formhór na gcuairteoirí in Éirinn, agus glacaim leis gur i dTuaisceart Éireann atá cuid mhaith den dream atá luaite leis an Ríocht Aontaithe. B’fhéidir go gcuirfeadh líon ard na gcuairteanna ó Mheiriceá agus ón Rúis iontas ar dhuine, ach is cosúil gur róbait seachas daoine iad formhór na gcuairteoirí seo. Tá léitheoirí dílse agam áfach: fear anaithnid (sílim go mbeadh rudaí níos fearr le déanamh ag bean) a thugann grád dom gach mí; Aonghus Ó hAlmhain a dhéanann gach aiste liom a fhógairt ar Twitter; an fear anaithnid (arís, táim cinnte go mbeadh rudaí níos fearr le déanamh ag bean) a chuireann liosta dá bhfuil léite aige in airde ar shuíomh Politics.ie – táim buíoch díobh uile.

      Cuirtear ceisteanna orm ó am go chéile. Go deimhin, tá ceisteanna áirithe a cuireadh orm níos mó ná uair amháin agus freagróidh mé iad anseo thíos.

1. Cén fáth nach dtugaim cead do chuairteoirí teachtaireachtaí a bhreacadh ar an suíomh seo?

Dá ligfinn do chuairteoirí teachtaireachtaí a fhágaint anseo bheadh dualgas orm breathnú ar an suíomh go rialta agus déarfainn go mbeadh orm roinnt mhaith teachtaireachtaí a bhaint anuas óir is minic a éiríonn plé na staire teasaí. Ach ós rud é go mbeidh deis agam súil a choinneáil ar an suíomh gach lá i rith saoire na Nollag, táim chun eisceacht bheag a dhéanamh agus beidh cead ag cuairteoirí teachtaireachtaí a scríobh ag bun an leathanaigh seo go ceann seachtaine ar a laghad.

2. Cén fáth nach bhfuil naisc agam le suímh eile i nGaeilge?

Is suíomh staire é seo. Tarlaíonn sé gurb í an Ghaeilge teanga an tsuímh, ach ní suíomh teanga ná suíomh cúise é. Ina dhiaidh sin is uile táim tar éis géilleadh beagáinín d’éileamh na léitheoirí agus tá ‘Cúrsaí Staire’ nasctha anois leis an liosta de blogs na Gaeilge a chuir Kevin Scannell i dtoll a chéile.

3. Cén fáth nach scríobhaim i mBéarla sa chaoi go dtuigfeadh níos mó daoine mé?

Táim ar aon fhocal le V.I. Lenin i dtaobh na ceiste seo: b’fhearr liom go mbeadh níos lú léitheoirí agam ach iad a bheith níos fearr.

2. Siúd

Na trí leabhar is fearr dar le Comhar

Más fíor-Ghael thú beidh a fhios agat go bhfuil alt in Comhar na míosa seo dar teideal ‘na deich leabhar Gaeilge is fearr a foilsíodh ó chasadh na mílaoise’. Agus más fíor-Ghael grinnsúileach thú beidh a fhios agat go rabhas féin ar dhuine den dream ar iarradh orthu leabhair a ainmniú. Seo iad na leabhair is fearr, dar le Comhar (tá mo bhuíochas tuillte ag Aonghas Ó hAlmhain arís mar ghoideas an téacs thíos óna bhlog):

1. Trén bhFearann Breac le Máirín Nic Eoin (Cois Life, 2005)

2. An Cléireach le Darach Ó Scolaí (Leabhar Breac, 2007)

3. Fontenoy le Liam Mac Cóil (Leabhar Breac, 2005)

4. An Fuíoll Feá: Rogha Dánta le Liam Ó Muirthile (Cois Life, 2013)

5. An Fear Nach nDéanann Gáire le Micheál Ó Conghaile (Cló Iar-Chonnacht, 2003)

6. An Tionscadal le Tomás Mac Síomóin (Coiscéim, 2007)

7. An tAthair Pádraig Ó Duinnín – Bleachtaire le Biddy Jenkinson (Coiscéim, 2008)

8. Leabhar Mór na nAmhrán le Lochlainn Ó Tuairisg, Micheál Ó Conghaile, Peadar Ó Ceannabháin (eag.) (Cló Iar-Chonnacht, 2013)

9. Úlla le Seán Mac Mathúna (Cois Life, 2005)

10. Scéal Ghearóid Iarla le Máire Mhac an tSaoi (Leabhar Breac, 2012)

      Ar mhaithe leis an oscailteacht, leis an bhféinchosaint agus leis an gconspóid, ba mhaith liom na deich leabhar a roghnaíos féin a chur i láthair anseo thíos. Ach déarfaidh mé cúpla rud faoin liosta oifigiúil i dtús báire. Is é an chéad rud a ritheann liom gur ábhar suntais é go bhfuil trí cinn d’úrscéalta stairiúla i measc na leabhar a roghnaíodh – rud a léiríonn, cheapfá, go bhfuil suim ar leith ag údair agus ag léitheoirí na Gaeilge sa stair. Ach ina dhiaidh sin is uile, níl aon leabhar staire ar an liosta. Sílim gurbh fhiú d’aos liteartha na Gaeilge machnamh a dhéanamh ar an gcodarsnacht sin. De réir na dtreoracha a tugadh dom, bhí cead agam ‘leabhar filíochta, ficsin nó neamhfhicsin a chur ar [an] liosta, fad is go bhfuil an leabhar i nGaeilge agus gur foilsíodh é i ndiaidh an 1 Eanáir 2000’. Thuigeas ón méid sin nach nglacfaí le leabhar dátheangach – le leithéid An Fuíoll Feá cuirim i gcás. Mar an gcéanna, bhraitheas nár chóir dom díolaimí móra filíochta nach raibh iontu ach dánta a foilsíodh i mionchnuasaigh roimh an bhliain 2000 a mholadh – leithéidí Máirtín Ó Direáin: Na Dánta (Cló Iar-Chonnacht, 2010) nó Seán Ó Ríordáin: Na Dánta (Cló Iar-Chonnacht, 2011) abraimis. Níl Leabhar Mór na nAmhrán léite agam go fóill, cé go bhfuil sé i gceist agam é sin a dhéanamh sara i bhfad. Admhaím go neamhbhalbh nach gcuirim mórán suime sa ghearrscéalaíocht. Ní raibh aon leabhar filíochta ar mo liosta ach an oiread, cé go raibh cathú mór orm Péacadh le hAilbhe Ní Ghearbhuigh (Coiscéim, 2008) a mholadh. Seo é an liosta a bhí agam i ndeireadh na dála más ea:

1. Fontenoy, Liam Mac Cóil (Leabhar Breac, 2005)
2. Scéal Ghearóid Iarla, Máire Mhac an tSaoi (Leabhar Breac, 2011)
3. Canfar an Dán: Uilliam English agus a Chairde, Úna Nic Éinrí (An Sagart, 2003)
4. Trén bhFearann Breac: An Díláithriú Cultúir agus Nualitríocht na Gaeilge, Máirín Nic Eoin (Cois Life, 2005)
5. An Béaslaíoch: Beatha agus Saothar Phiarais Béaslaí (1881-1965), Pádraig Ó Siadhail (Coiscéim, 2007)
6. Bláth ’s Craobh na nÚdar: Amhráin Mháire Bhuí, Tríona Ní Shíocháin (Coiscéim, 2012)
7. Éigse Chairbre: Filíocht ó Chairbreacha i gCo. Chorcaí agus ón gCeantar Máguaird 1750-1850, Bláthnaid Uí Chatháin (An Clóchomhar, 2006)

8. An Cléireach, Darach Ó Scolaí (Leabhar Breac, 2007)
9. Fíníní Mheiriceá agus an Ghaeilge, Fionnuala Uí Fhlannagáin (Coiscéím, 2008)
10. Réabhlóid Phádraic Uí Chonaire, Aindrias Ó Cathasaigh (Coiscéim, 2007)

Is suntasach an ní é go bhfuil baint ag naoi gcinn de na leabhair seo, go díreach nó go hindíreach, le cúrsaí staire: ‘briseann an dúchas trí shúile an chait’ mar adeirtear. Dheineas cur síos ar Scéal Ghearóid Iarla in aiste dar teideal ‘Tíortha iasachta’ a foilsíodh anseo i mí Eanáir 2012, agus phléas Canfar an Dán agus Bláth ’s Craobh na nÚdar in aiste dar teideal ‘Guthanna ón stair’ a foilsíodh i mí Iúil na bliana céanna.

3. Eile

Roinnt de na leabhair a bheidh á léamh agam go luath

Tá saoire na Nollag romham agus tá carn mór leabhar le léamh agam. Tá roinnt acu léirithe sa phictiúr thuas agus tá seans maith ann go mbeidh siad faoi chaibidil agam anseo go luath san athbhliain. Ní leabhar clóbhuailte é an téacs is tábhachtaí atá le léamh agam an Nollaig seo, áfach, ach clóscríbhinn a bheidh á léamh agam ar iarratas an údair. Is é atá ann beathaisnéis ar dhuine de cheannairí na nÉireannach Aontaithe. Ní sceithfidh mé ainm an té atá i gceist – ná ainm an údair ach an oiread – ach is fiúntach an saothar é agus ní chuirfeadh sé ionadh orm dá mbeadh an bheathaisnéis ar fáil sna siopaí leabhar in am do Nollaig na bliana seo chugainn. Ar an drochuair, agus ar eagla na míthuisceana, is i mBéarla atá sí.

Tíortha iasachta

‘The past is a foreign country: they do things differently there.’ B’shin mar a chuir an t-úrscéalaí Sasanach L. P. Hartley tús le The Go-Between, an leabhar is mó cáil leis. Is éifeachtach an meafar é agus sílim gur féidir aguisín beag a chur leis: más tír iasachta é an t-am atá imithe, ní foláir don staraí dhá náisiúntacht a bheith aige. An staraí maith, bíonn sé sa bhaile in dhá aois éagsúla—san aois is ábhar staidéir dó agus san aois ina maireann sé. An staraí nach bhfuil cur amach aige ar chultúr na ndaoine a bhfuil sé ag déanamh staidéir orthu, ní thuigfidh sé a n-iompar; an staraí nach bhfuil cur amach aige ar chultúr a linne féin, ní chuirfidh sé torthaí a chuid taighde i gcion ar a chuid léitheoirí.

      Rith na smaointe thuas liom i rith shaoire na Nollag nuair a léas trí úrscéal stairiúla agus nuair a bhreathnaíos roinnt scannán ar DVD a raibh téamaí stairiúla leo. Ní saothair scolártha iad na saothair atá i gceist agus glacaim leis gur chóir slat tomhais na litríochta nó na scannánaíochta seachas slat tomhais na staire a úsáid lena meas, ach caithfidh mé a rá gur chuir líon na mbotún staire i gceann amháin de na húrscéalta iontas orm.

Leabhar Breac 2, Faber & Faber 0

      Is é an leabhar atá i gceist agam úrscéal nua-fhoilsithe dar teideal Death Comes to Pemberley a scríobh P. D. James, údar a bhain cáil amach le sraith úrscéalta ar an mbleachtaire Adam Dalgliesh. Dúnmharú mistéireach is ábhar don leabhar is déanaí léi, ní nach ionadh, ach an babhta seo tá an scéal suite i Sasana sa bhliain 1803. Príomhphearsana an leabhair, is pearsana iad a tógadh ó leathanaigh Pride and Prejudice. Níl an soilbhreas ná an aoir a shamhlaítear le scríbhinní Jane Austen le brath ar an leabhar seo, áfach, agus níl mórán téagair sa phlota féin. Ní chuige sin atáim ach chuige seo: go bhfuil an leabhar breac le botúin mhí-aimseartha. Is é an sampla is suntasaí de sin na tagairtí iomadúla do ‘police’ sa chiall ‘póilíní’: ‘taken away under police escort’ (lch 95), ‘until the police investigation is finished’ (lch 148), ‘the police have been searching assiduously’ (lch 197), etc. Cé go raibh an focal le fáil sa Bhéarla ag an am, ní fórsa póilíneachta a bhí i gceist leis ach gníomhaíocht. Seo é an t-aon sainmhíniú a bhí ag Samuel Johnson ar an téarma ina fhoclóir: ‘the regulation and government of a city or country, so far as regards the inhabitants’. Maidir le fórsa póilíneachta, ní raibh a leithéid i Sasana go dtí an bhliain 1829 nuair a bunaíodh an Metropolitan Police i Londain. Glacadh leis an bhfocal sa chiall nua de réir mar a bunaíodh fórsaí áitiúla eile ar mhúnla an 'Met' sna blianta dár gcionn.

      Tá botúin mhí-aimseartha eile sa leabhar ar lú a dtábhacht ach a bhaineann dá éifeacht. Lastar coinneal le lasáin (lch 107) cé nach raibh lasáin le fáil roimh na 1830í. Bhraith Elizabeth Bennet gur ‘citizens of the most civilised country in Europe’ (lch 51) iad muintir Shasana cé gur ghéillsinigh iad seachas saoránaigh—coincheap poblachtach a shamhlódh Sasanaigh na linne sin leis na Francaigh a scoith a bplaicide de Louis XVI agus dá bhanríon. Scaoil fear amháin rois piléar le piostal (‘I took his pistol and fired several shots at what I thought was a fleeing figure’, lch 244) cé gurbh éigean piostail na linne a athluchtú sula bhféadfaí an dara piléar a scaoileadh. Chuaigh bean áirithe ar imirce go dtí Williamsburg, Virginia, áit ar chuir sí aithne ar ‘some of the officers and their wives stationed in an army garrison near the city’ (lch 300) cé nach raibh arm seasta ag na Stáit Aontaithe ag an am, fág cór beag airtléire as an áireamh—mór idir na haimsearaibh!

      Chuir sé ionadh orm gur lig eagarthóirí Faber and Faber, ar ceann de na comhlachtaí foilsitheoireachta is gradamaí i saol an Bhéarla é, an oiread sin botún i gcló. Chuir an leabhar le P. D. James nath L. P. Hartley i gcuimhne dom, agus mheabhraigh sé dom go bhfuil mórán daoine ar na saolta seo—daoine éirimiúla a bhfuil caighdeán ard oideachais orthu—ar beag a dtuiscint ar an stair. Daoine is ea iad a chaitheann a saol san aois seo, agus san aois seo amháin.

      Ba é Death Comes to Pemberley an chéad leabhar a léas i rith shaoire na Nollag agus bhí imní áirithe orm go mbeadh tuilleadh mí-aimsearthachta fós le fáil sa dá úrscéal eile a bhí ceannaithe agam: An Litir le Liam Mac Cóil agus Scéal Ghearóid Iarla le Máire Mhac an tSaoi. Níor chall dom bheith buartha. D’éirigh le Liam Mac Cóil saol agus meon an 18ú céad a athchruthú go paiteanta san úrscéal leis dar teideal Fontenoy a foilsíodh sa bhliain 2005 agus tá a chómhaith déanta aige don 17ú céad sa leabhar is déanaí leis—leabhar atá suite sa bhliain 1612 ag tráth cinniúnach i stair na tíre seo nuair a bhí Gaeil agus Sean-Ghaill ag druidim i dtreo aontachta. Léirítear pearsana stairiúla sa leabhar ar bhealach atá inchreidte—an tEaspag Conchúr Ó Duibheannaigh, mar shampla, nó Patrick Darcy, fear óg a bheadh ina fheisire agus ina dhlíodóir mór le rá ar ball (chuirfeadh an sloinne Galldaithe sin Jane Austen i gcuimhne do dhuine ach is é ‘Ó Dorchaí’ a bhí air ó cheart). Ní hamháin sin, ach ní chuirfeadh plota eachtrach an leabhair náire ar leithéidí Alexandre Dumas ná Robert Louis Stevenson. Má tá easnamh ar An Litir, baineann sé le stíl seachas le hábhar: dhein an t-údar seo aithris mhaith ar Ghaeilge an 18ú céad in Fontenoy ach níor dhein sé iarracht teanga an 17ú céad a thabhairt leis san úrscéal seo. Ba chuma san i gcás trácht an reacaire, ach b’fhearr liom é dá mbeadh Gaeilge na linne le cloisint ó phearsana an leabhair. Ní móide go ndéarfaí ‘b’fhearr duit dul go dtí í’ (lch 121) sa 17ú céad, cuirim i gcás, ná ní dóigh liom go n-úsáidfeadh ball den aos dána an leagan déshiollach ‘léannta’ (lch 138) i ndán siollach. Ach is deacair aon rian den mhí-aimsearthacht a aimsiú sa saothar cumasach seo má fhágtar an teanga féin as an áireamh - cé nach gcreidim go dtabharfaí ‘the language of Shakespeare’ (lch 246) ar an mBéarla chomh luath le tús an 17ú céad.

      Ós rud é go bhfuil an 14ú céad ‘lasmuigh de mo thréimhse’ (mar adeir lucht na staire) níor mhaith liom a áiteamh gur éirigh le Máire Mhac an tSaoi saol agus meon an 14ú céad—gan trácht in aon chor ar fhíricí na staire—a thabhairt léi go cruinn in Scéal Ghearóid Iarla, ach sílim gur chruthaigh sí leagan den aois sin atá inchreidte ó thús go deireadh. Is ionar gan uaim é an leabhar beag seo agus cuireann Gaeilge na gcarachtar (‘caint na gcarachtar’ ba chirte a rá mar cloistear corr-abairt Fhraincise, Bhéarla nó Laidine uathu chomh maith) go mór le héifeacht an téacs. Ní hé go mbaineann Máire Mhac an tSaoi úsáid as an nGaeilge chlasaiceach—ba mheán liteartha seachas urlabhra í sin—ach cleachtann sí stíl cainte atá sean-aimseartha go leor chun riachtanais an réalachais a shásamh gan léitheoirí an lae inniu a chur ó dhoras. Ní bhíonn saoi gan locht, áfach, agus táim cinnte nach leomhfadh tiarna ná taoiseach ‘sean gach bídh agus nua gach dí’ (lch 17) a thabhairt do Ghofraidh Fionn Ó Dálaigh ...

      Ní déarfaidh mé mórán faoin dá DVD a bhreathnaíos mar is sean-scannáin iad um an dtaca seo: Jefferson in Paris le James Ivory ón mbliain 1995 agus The Wind that Shakes the Barley a stiúraigh Ken Loach sa bhliain 2006. Níl uaim anois ach aird a tharraingt ar bhotúin mhí-aimseartha a thugas faoi deara iontu.

Bhí Jefferson chun tosaigh leis an gcóras méadrach

      Baineann an chéad scannán leis an seal a chaith Thomas Jefferson ina ambasadóir i bPáras sna blianta 1785-9. Ghlac an scannán leis go raibh caidreamh collaí ag Jefferson le sclábhaí óg dá chuid, Sally Hemings, agus gurbh eisean athair a clainne – fíric a chruthódh an tástáil DNA ar ball ach fíric a bhí fós á séanadh ag mórán staraithe i Meiriceá nuair a deineadh an scannán. (Níor mhiste a lua gur ghlac fear céile Mháire Mhic an tSaoi, Conor Cruise O’Brien, leis go raibh an scéal fíor i leabhar leis dar teideal The Long Affair: Thomas Jefferson and the French Revolution, 1785-1800, saothar a foilsíodh sa bhliain 1996.) Is fiú breathnú ar an scannán: tá simpliú áirithe i gceist mar a bhíonn i gcónaí nuair a mheasctar an stair agus an scannánaíocht ach tá an dearadh ar fheabhas, tá an fuaimrian go hálainn, agus níl caill ar an aisteoireacht. Thugas botún beag faoi deara áfach: nuair a chuaigh Jefferson chun éadach a cheannach do Sally (sa Palais Royale de réir dealraimh) deineadh é a thomhas i méadair—aonad nár tionscnaíodh go dtí an bhliain 1795. Ba é an ‘aune’ (‘eil’ i nGaeilge, ‘ell’ i mBéarla) an t-aonad cuí sa bhFrainc i ré an ancien régime.

Contae na reibiliúnach sa bhliain 1922 ...

      Níl an dara scannán, ‘The Wind that Shakes the Barley’, scannán faoi chogadh na saoirse in Éirinn, chomh maith céanna: tá cuid den aisteoireacht lag go leor agus tá an iomarca scaothaireachta ann. Is cosúil nach dtuigeann Ken Loach gur fearr go mór cúrsaí a léiriú ná a mhíniú agus gur meán físe seachas meán cainte é an scannán go príomha. Bíodh sin mar atá, tá an dearadh go maith tríd is tríd, cé gur eisceacht annamh é an radharc thuas: tá fógra le feiscint ann a clóbhuaileadh leis an gcló Gaelach darb ainm ‘Corcaigh’. Cén dochar, ach is cló é ‘Corcaigh’ nár dhear Michael Everson go dtí an bhliain 1997!

... agus 'Corcaigh' an lae inniu