Comhairle don ábhar staraí

Bhíos ag póirseáil trí mo leabharlann phearsanta le déanaí nuair a tháinig mé ar leabhar beag nár leagas súil air le deich mbliana anuas. Leabhar is ea é a cheannaíos nuair a bhí taighde ar siúl agam i bPáras sa bhliain 1992—scríobhas aiste ar an gcuairt sin anseo cúpla bliain ó shin. Le métier d’historien (‘Ceard an staraí’) is teideal don leabhar, ach b’fhéidir go mbeadh ‘leabhrán’ níos cruinne ná ‘leabhar’ sa chás seo mar níl ach 125 leathanach ar fad sa saothar. Is iad Guy Thuillier agus Jean Tulard, beirt staraithe gairmiúla, na húdair. Stair shóisialta is eacnamaíoch na Fraince a bhíonn idir lámha ag Thuillier agus níl aon chur amach agam ar a shaothar, ach is saineolaí é Tulard ar Napoléon Bonaparte agus thaitin an bheathaisnéis a scríobh sé ar an impire liom. Dá ainneoin sin, ba mhó an sult agus an tairbhe a bhaineas as an leabhrán faoi cheird an staraí ná as an mbeathaisnéis mhór scolártha. Tá cúis shimplí leis sin: tháinig macántacht neamhghnách na n-údar aniar aduaidh orm. Is é atá sa leabhrán ná cur síos ar cheird an staraí atá dírithe ar mhic léinn a bhfuil fonn orthu gabháil leis an stair mar ghairm bheatha. I bhfianaise chúlra acadúil na n-údar, bhíos ag súil le saothar leamh neamhurchóideach ina mbeadh comhairle phraiticiúil le fáil. Níl aon amhras ach go bhfuil comhairle mhaith ann, ach bhí na húdair sásta cuntas neamhbhalbh a thabhairt ar roinnt de na máchailí, na heasnaimh, na míbhuntáistí, a bhaineann leis an ngairm chomh maith. Seo sliocht gairid as an réamhrá:

Nous avons souhaité éviter toute idéalisation, toute hypocrisie, en présentant sans détours le métier d’historien avec ses joies et ses contraintes ... Nous avons cru ne pas devoir dissimuler (même si nous procédons par allusions) les difficultés du métier, ses servitudes, ses joies douces-amères ...

Guy Thuillier et Jean Tulard, Le métier d’historien (Páras, 1991), 3-4.

(Theastaigh uainn gach saghas idéalaithe agus cur i gcéill a sheachaint, agus ceard an staraí gona pléisiúir agus gona srianta  a léiriú gan fiacail a chur ann …  Chreideamar nár chóir deacrachtaí na ceirde—na dóláis agus na sóláis dhóite a bhaineann léi—a cheilt, fiú más leidí scaoilte atá againn ...)

Dhein na húdair beart de réir a mbriathar. Caithfidh gur chuir Le métier d’historien olc ar mhórán dá gcomhghleacaithe san École pratique des hautes études (i gcás Thuillier) agus in ollscoil an Sorbonne (i gcás Tulard). Ní cúis iontais dom é go bhfuil an leabhar as cló le fada; go deimhin, is cosúil nár cuireadh athchló air riamh.

Leabhair le Thuillier agus Tulard

     Roinnt de na duáilcí ar thrácht Thuillier agus Tulard orthu, ní féidir iad a sheachaint. Caithfear glacadh leo mar chuid de dhlúth agus d’inneach na gairme. Sílim go n-admhóidh formhór na staraithe fírinne an ghiota seo a leanas:

Il y a trois morts de l’historien : la mort administrative, avec la retraite, le dessaisissement du pouvoir, la perte du « territoire », la mort physique, la moins redoutable, la moins redoutée peut-être et apparemment la moins importante, enfin la mort de l’œuvre qui, quels que soient ses mérites, est vouée à l’obsolescence, qu’on ne cite plus, et qui est la plus tragique.

Le métier d’historien, 32.

(Trí bhás a bhíonn ag an staraí: bás an riarthóra, nuair a théann sé ar scor, go scaoiltear lena chumhacht is go gcailltear a ‘ghabháltas’; bás an choirp, arb é an bás is lú bagairt é, is lú a mbíonn eagla roimhe, b’fhéidir, agus is lú tábhacht, de réir dealraimh; sa deireadh thiar, bás an tsaothair óir, dá fheabhas é, bíonn téarma leis, ní cheadófar é feasta, agus is é seo an bás is tragóidí.)

Mar an gcéanna, ní dóigh liom go gcuirfeadh mórán staraithe i gcoinne an ráitis seo a leanas:

La solitude est un mal nécessaire de l’historien : on est tête à tête avec ses matériaux, ses archives, ses fiches, on a peine à trouver quelque ami pour discuter véritablement de l’évolution de la recherche, de ses rebonds, pour examiner l’architecture du travail, la fiabilité de l’entreprise, à ses méthodes … Il vaut mieux le savoir avant : c’est, malgré les apparences, un métier solitaire où l’on ne reçoit guère d’aide d’autrui, sauf exception.

Le métier d’historien, 40.

(Is dólás riachtanach é an t-uaigneas don staraí: bíonn sé taobh lena ábhair—a chuid comhad agus a chuid treoirchártaí. Is doiligh dó teacht ar chara chun cúrsa an taighde agus na deacrachtaí a bhaineann leis a phlé i gceart, chun scagadh a dhéanamh ar leagan amach na hoibre, ar iontaofacht an fhiontair, ar na modhanna oibre ... Is fearr má thuigtear é seo ón tús:  is aonarach an cheard í, d’ainneoin na gcosúlachtaí, agus is ar éigean a bhíonn cúnamh le fáil ó dhuine eile i gcás ar bith.)

D’aithníos féin cruinneas an tsleachta thuas nuair a bhíos ag taighde i bPáras i m’aonar sa bhliain 1992, ag dul ó leabharlann go cartlann, ag streachailt le maorlathas na Fraince, agus ag obair ó am oscailte go ham dúnta, lá i ndiaidh lae, ar eagla go gcaillfinn foinse thábhachtach. Ar an láimh eile, déarfainn go séanfadh cuid mhaith staraithe an ráiteas seo a leanas—a fhad is a bhaineann sé leo féin cibé ar bith:

l’historien est un homme qui vieillit, qui souvent vieillit mal. Le risque du vieillissement est mal accepté, on refuse l’idée du vieillissement des hypothèses, on perfectionne, on rafistole comme on peut. Trente, quarante années de travail : c’est long pour un métier difficile … on se sent mal à l’aise avec des jeunes, on n’a plus envie d’entrer dans les querelles, on se laisse aller.

Le métier d’historien, 67-8.

(Is duine é an staraí a théann in aois; go minic, téann sé in aois go dona. Ní go maith a ghlactar le priacal an dul in aois; ní admhaítear go n-éiríonn teoiricí seanda agus deintear iad a bheachtú, a dheisiú, más féidir. Is fada an t-achar é tríocha nó daichead bliain i gceird atá dian ... ní bhíonn duine istigh leis an dream óg ná fonn air páirt a ghlacadh i gconspóidí, ligtear na maidí le sruth.)

An staraí atá macánta, admhóidh sé ina chroí istigh go dtagann deireadh le fás intleachtúil sciar nach beag dá chomhghleacaithe nuair a shroicheann siad an mheánaois. Bíonn an t‑iomrá céanna ar na créatúir seo sa deireadh agus a bhí ar na Bourbons tar éis athbhunú na monarcachta: gur dream iad nár fhoghlaim is nár dhearmad dada le glúin anuas.

Na naoi mbéithe ag damhsa le hApollo: is i Clio, bé na staire, an dara duine ar chlé.

     Bhí Thuillier agus Tulard sásta fíricí a bhí níos seirbhe, níos míchaoithiúla, agus níos íogaire fós a roinnt lena gcuid léitheoirí. Ar eagla na míthuisceana, caithfidh mé a shoiléiriú gur ag trácht ar ghairm na staire sa bhFrainc ag tús na nóchaidí a bhíodar. Ná ceapadh aon duine go bhfuil an rian is lú cosúlachta idir an droch-chaoi a bhí ar ghairm na staire sa tír sin cúig bliana fichead ó shin agus an dea-chuma atá uirthi in Éirinn faoi láthair. Táim cinnte go gcuirfeadh an sliocht seo a leanas ionadh agus alltacht ar staraithe uile na hÉireann:

La concurrence entre historiens est parfois biaisées : les faveurs vont souvent aux « bons élèves », aux esprits conformes, on est forcé bon gré mal gré de suivre des filières (« placer un article » suppose qu’on ait des appuis, des garants, des protecteurs), et souvent il est quasi impossible de publier un ouvrage qui va à contre-courant ; de nouvelles « censures » s’établissent ici et là : penser conforme est de plus en plus pratiqué.

Le métier d’historien, 35.

(Bíonn an iomaíocht idir staraithe claonta uaireanta: tugtar cúnamh go minic do na ‘daltaí maithe’, dóibhsean atá géilliúil, cuirtear iallach ar dhuine cloí leis an gcóras, de dheoin nó d’ainneoin (bíonn tacaíocht, urraíocht, lucht cosanta ag teastáil chun ‘aiste a chur’ in iris), agus bíonn sé ionann is dodhéanta go minic saothar a fhoilsiú a théann in aghaidh an tsrutha; cuirtear ‘cinsireacht’ nua ar bun anseo is ansiúd agus éiríonn an comh-smaoineamh níos coitianta.)

Ar ámharaí an tsaoil, tá staraithe na hÉireann in ann an maíomh céanna a dhéanamh is a dhein an fear cráifeach sa teampall fadó: ‘a Dhia, tugaim buíochas duit nach bhfuilim ar nós cách eile’. Agus bhí tuairisc níos measa fós ag Thuillier is Tulard ar mheon na staraithe a bhí suas sa bhFrainc sa bhliain 1991, cé gur doiligh liom í a chreidiúint:

On rêve d’être le maître dans son fief, d’avoir des disciples qui vous courtisent, d’être « conseiller du Prince »—et même d’accéder à la politique—, d’avoir de beaux tirages, on rêve aussi d’exterminer ses concurrents, ses ennemis …

Le métier d’historien, 45.

(Taibhrítear do dhuine go mbeidh rannóg faoina smacht, go mbeidh deisceabail ag lústar leis, go mbeidh sé ina chomhairleoir ag an ‘bprionsa’—go rachaidh sé leis an bpolaitíocht fiú amháin—go mbeidh díol maith air. Taibhrítear dó freisin go ndéanfar díothú ar an bhfreasúra, ar a naimhde ... )

Táim cinnte nár rith na smaointe gránna seo riamh le staraithe oileán na naomh is na n‑ollamh. Flosc chun eolais, dúil sa scoláireacht, fonn tuisceana, sin iad na rudaí a spreagann staraithe na tíre seo. Is beag leo gradam, cumhacht, cáil, ná airgead. Agus maidir leis an odium academicum, sin galar Francach amháin nár bhain an t‑oileáinín iathghlas seo amach riamh.

‘Is san oíche a spréann ulchabhán Minerva a sciatháin.’

     Sílim gur leor sin faoi na cáithníní i súile na bhFrancach. Mar a scríobhas thuas, tá comhairle mhaith don ábhar staraí le fáil sa leabhrán chomh maith. Tá tuairim agam gurb iad seo na moltaí is tábhachtaí:

1. Cuir eagar ort féin

C’est un choix à faire : s’il veut laisser sa marque, l’historien doit faire preuve de méthode, de constance, de ténacité, d’assurance : l’idée d’ordre, de régularité, d’unité est nécessaire à la construction d’une œuvre.

Le métier d’historien, 79.

(Tá rogha le déanamh: an staraí ar mian leis a lorg a fhágáil, caithfidh sé cur chuige, seasmhacht, diongbháilteacht agus dánacht a thaispeáint: tá coincheap an eagair, na rialtachta, na haontachta, riachtanach chun saothar a chruthú.)

2. Dein d’iomaire féin a threabhadh

Le suivisme est une faiblesse et produit peu de bons travaux, et c’est souvent la source d’ambition avortées, de travaux abandonnés : le jeune historien doit être mis en garde.

Le métier d’historien, 39-40.

(Is laige í an aithris agus is beag saothar maith a ghineann sí. Is minic a chuireann sí uaillmhian ó rath agus fágtar saothar gan chríoch dá barr. Is cóir fainic a chur ar an staraí óg.)

3. Seachain an teoiric

Après de longs et coûteux détours, on finit par se méfier des « modèles », des emprunts aux « lois sociologiques », des prétentions « scientifique » de certains, on revient à la biographie, au singulier, au contingent, à l’indéterminé, à l’analyse du jeu politique …

Le métier d’historien, 55.

(Tar éis triallacha fada daora, tagann amhras ar dhuine sa deireadh faoi ‘mhúnlaí’, faoi ‘dhlíthe socheolaíochta’ ar athláimh, faoi ghothaí ‘eolaíocha’ daoine áirithe; filltear ar an mbeathaisnéis, ar an duine aonair, ar chúinsí ar leith, ar an éiginnteacht, ar anailís an chluiche pholaitiúil ...)

4. Ná cuir do chuid ama amú

... en histoire la vieillesse commence tôt, ou plus exactement on voit très tôt ce qu’on ne pourra pas faire. Si bien qu’il faut gérer l’ingérable, chercher à user au mieux de son temps.

Le métier d’historien, 80.

(... tagann an aois go luath sa stair; nó, le bheith níos cruinne, tuigtear go han-luath an méid nach mbeifear in ann a dhéanamh. Ach caithfear an ní atá do-rialaithe a rialú agus iarracht a dhéanamh an leas is fearr a bhaint as an am.)

5. Caith dua le buncheisteanna deacra

... ce qui est important, c’est ce qui trouble, perturbe, tracasse, ce qui s’oppose à la surface lisse, au tout-pensé rassurant ; c’est ce qui obsède, ce que l’on veut entreprendre contre l’avis de ses patrons, de ses amis, contre le manque de temps : on est saisi par l’urgence de traiter tel sujet tabou, d’explorer telle tache blanche de la carte.

Le métier d’historien, 91.

(... is é is ábhar tábhachtach ann an ní a bhuaireann, a shuaitheann, a chorraíonn, a réabann an dromchla réidh, an tsástacht choiteann; neadaíonn sé san intinn agus teastaíonn ó dhuine tabhairt faoi beag beann ar chomhairle na stiúrthóirí is na gcairde, in ainneoin easpa ama. Bíonn fuadar ort tabhairt faoi ábhar coiscthe mar é, an stráice bán ar an mapa a chuardach.)

     Ba mhaith liom sliocht amháin eile as Le métier d’historien a lua sula bhfágfaidh mé an saothar neamhghnách seo uaim go ceann deich mbliana eile. Tá ‘X’ breactha agam taobh leis an ngiota seo i gciumhais an leabhair, rud a léiríonn gur thugas suntas ar leith dó nuair a léas é sa bhliain 1992. Seo daoibh é:

Or l’historien non « professionnel », qui œuvre pour le plaisir, a certains avantages : il n’a pas de souci de carrière, il peut orienter ses recherches à sa guise, il n’est pas pressé et peut prendre son temps …

Le métier d’historien, 23.

(Óir bíonn buntáistí áirithe ag an staraí ‘neamhghairmiúil’ a oibríonn chun é féin a shásamh: ní cás leis a ghairm bheatha, tig leis ábhair thaighde a roghnú de réir a thola, ní bhíonn deifir air agus ní gá dó brostú ...)

Is féidir liom a dheimhniú, ó mo thaithí féin, go raibh an ceart ar fad ag Thuillier agus Tulard sa mhéid sin ar a laghad.

Cathair an tsolais

Níor luaithe casóg an gheimhridh crochta i vardrús agus mo scairf caite i dtarraiceán gur chinneas go raibh sé in am smúit na hÉireann a ghlanadh de mo bhróga agus geábh a thabhairt thar lear. Leis an ngéarchúis is dual dom, dhíríos m’aghaidh ar Pháras an lá céanna a chuaigh stiúrthóirí aerthráchta na Fraince ar stailc – ach ós rud é gur ceardchumannaí dílis mé bhíos breá sásta cúpla uair a chloig a chaitheamh san eitleán sular tugadh cead dúinn aerfort Átha Cliath a fhágaint. Mar an gcéanna, bhí lúcháir orm nuair a chuaigh oibrithe iarnróid an SNCF ar stailc an lá dár gcionn, cé nach raibh deis agam tacú le mo chomhbhráithre Francacha an dara uair mar níor bhain an stailc seo leis an métro. Aithnítear go forleathan gur ceann de dhualgais an taistealaí é a chuid pictiúr a thaispeáint dá lucht aitheantais ar filleadh abhaile dó. Níor mhaith liom an nós sin a bhriseadh. Seo daoibh, mar sin, an t-aon phictiúr amháin a thógas agus mé i bPáras. Níl sé iontach soiléir, ach is é atá ann Seamus Heaney (ar an ardán ar chlé) ag léamh a chuid filíochta i gColáiste na nÉireannach.

Seamus Heaney i gColáiste na nÉireannach, Páras, an 13 Meitheamh 2013

      Bhí an ócáid saor in aisce agus bhí cead isteach ag an bpobal i gcoitinne. Mar a bheifí ag súil leis, bhí slua mór i láthair. Ar an drochuair, b’éigin dúinn éisteacht le hóráid leadránach ó Jimmy Deenihan, an tAire Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltacha, sular labhair an file: ‘we punch way above our weight’ i gcúrsaí cultúir, dar leis an aire – a labhair as Béarla ó thús go deireadh. Nuair a thug banríon na Breataine cuairt orainn chualathas cúpla focal i nGaeilge uaithi, ach is cosúil go gcuirfeadh an méid sin (gan trácht in aon chor ar quelques mots Fraincise) an iomarca stró ar aire na Gaeltachta. ‘Why keep a dog and bark yourself?’ an mana atá aige, is dócha. Ach chruthaigh Séamus Heaney níos fearr. Ní hamháin gur léigh sé aistriúchán ar dhán de chuid Eoghain Rua Uí Shúilleabháin, ach nuair a thosaigh éan ag ceiliúradh sna crainn i gclós an choláiste d’aithris sé aistriúchán ar dhán Sean-Ghaeilge. Seo daoibh an bunleagan agus leagan nua-aimseartha:

Int én bec
ro léic feit
do rinn guip
      glanbuidi
fo-ceird faíd
ós Loch Laíg
lon do chraíb
      charn buidi. 

An t-éan beag
do lig fead
de rinn goib
      ghlanbhuí;
scaoileann faí
os Loch Lao—
lon de chraoibh
      charnbhuí.

Tabhair faoi deara nach bhfuil ach focal amháin (‘fo-ceird’) sa dán seo – dán a cumadh sa 9ú céad – nach bhfuil beo i nGaeilge an lae inniu.

Caspar David Friedrich (1814), Anton von Werner (1893), George Grosz (1921), Hubert Lanzinger (1935)

      Roghnaíos dul go Páras seachas aon áit eile toisc go raibh taispeántas ealaíne dar theideal ‘De l’Allemagne, 1800-1939’ ar siúl sa Louvre. Chothaigh an taispeántas seo go leor conspóide agus ní gá dul thar an teideal le cúis na conspóide a thuiscint: má tá dáta breá cruinn ag tús na tréimhse a bhí faoi chaibidil sa taispeántas, dhírigh an dáta corr ag deireadh na tréimhse aird an lucht féachana ar ghné amháin de stair na Gearmáine. Is é a bhí sa taispeántas i ndáiríre ná léiriú físiúil ar choincheap an Sonderweg (‘bealach speisialta’) – is é sin le rá, an tuairim gur lean an Ghearmáin conair ar leith ó thús an 19ú céad (ar a dhéanai) a d’fhág go raibh an córas parlaiminteach, an mheánaicme, is an tsochaí shibhialta níos laige, agus go raibh an stát, an t-arm is an maorlathas níos treise sa tír sin, ná mar a bhíodar i dtíortha forbartha eile. Ba í an ealaín seachas an pholaitíocht ábhar an taispeántais, ar ndóigh, ach bhí sé le tuiscint gur lean ealaín na Gearmáine Sonderweg dá cuid féin – conair a shín ón rómánsachas a chuir béim ar an Heimat (dúchas) mar aisfhreagra ar réabhlóid na Fraince, go clasaiceas an Kaiserreich a dhein stádas nua na Gearmáine mar Weltmacht (cumhacht dhomhanda) a mhóradh, go eispriseanachas na 1920í a léirigh uafáis an Chogaidh Mhóir agus duairceas an tsaoil iarchogaidh, go réalachas Sóisialach Náisiúnta na 1930í arbh é ceann scríbe an taispeántais é. Is údar conspóide í teoiric an Sonderweg i gcónaí. Is beag staraí a mhaífeadh anois gur thoradh dosheachanta é an Sóisialachas Náisiúnta ar stair na Gearmáine: aithnítear go bhfuil stair shainiúil ag gach náisiún ar domhan agus gur fhás gluaiseachtaí faisisteacha go rábach ar fud na hEorpa sna 1930í. Ach ina dhiaidh sin is uile, is deacair éalú ón tuairim go raibh préamhacha an daonlathais níos éadoimhne sa Ghearmáin ná mar a bhí in iarthar nó i dtuaisceart na hEorpa; b’ísle dá réir iad na baic a bhí le sárú ag Adolf Hitler ná ag leithéidí Anton Mussert, Léon Degrelle, Jacques Doriot nó Oswald Mosley. Níor chinntigh cúrsa na staire sa Ghearmáin go dtiocfadh na Naitsithe i gcumhacht, ach bheinn sásta a rá gur dhein sé an bealach níos réidhe dóibh. Ach is í an cheist is mó a spreag taispeántas an Louvre ionam ná seo: más fíor go dtugann gach leabhar staire léargas dúinn ar an tréimhse inar scríobhadh é, an féidir a rá gur thug an taispeántas seo léargas dúinn ar an dearcadh atá ag muintir na Fraince ar an nGearmáin?

Haute couture à l'Hôtel de Ville

      Chuas chuig taispeántas eile an lá dár gcionn agus bhí an scuaine chun dul isteach ann beagnach chomh fada leis an gceann sa Louvre. ‘Paris Haute Couture’ an teideal a bhí air agus bhí sé ar siúl san Hôtel de Ville. Bhí samplaí de dhéantús na ndearthóirí faisin is tábhachtaí le céad bliain anuas le feiscint ann: Paul Poiret ó bhlianta tosaigh an 20ú céad, Madelaine Vionnet ó na 1920í, Coco Chanel nach gá aon rud a rá fúithi, Elsa Schiaparelli ó na 1930í, Christian Dior a chruthaigh an ‘new look’ sa bhliain 1947, Yves Saint Laurent a fuair bás cúpla bliain ó shin, agus grands couturiers nach iad. De na gúnaí go léir a bhí ar taispeáint, thabharfainn an chraobh do GBD (nó PRN, mar adeir na Francaigh) a dhear Jeanne Lanvin sa bhliain 1929 - tá sé ar dheis sa phictiúr thuas. Ní dóigh liom go bhfuil an haute couture ar cheann d’ealaíona móra an tsaoil, ach ní rud neafaiseach é ach an oiread: gnó is ea é atá suite ar an teorainn idir an ealaín agus an cheardaíocht – mar atá an cineama, an dearadh grafach nó an ailtireacht. Bíodh sin mar atá, bhí cúis eile agam le freastal ar an taispeántas: tá áit thábhachtach ag an Hôtel de Ville i stair na cathrach agus theastaigh uaim é a fheiscint ón taobh istigh. Gan dul siar níos faide ná an 20ú céad, is ann a labhair an Marascal Pétain nuair a thug sé sciuird ar Pháras, an 28 Aibreán 1944 (‘Soyez sûrs que, dès que je le pourrai, je viendrai, et alors, ce sera une visite officielle. Alors, à bientôt j'espère!’); agus is ann a labhair an Ginearál de Gaulle, an 25 Lúnasa 1944 (‘Il y a des minutes, nous le sentons tous, qui dépassent chacune de nos pauvres vies. Paris! Paris outragé! Paris brisé! Paris martyrisé! Mais Paris – libéré!’). Is fada an tréimhse ceithre mhí sa pholaitíocht! Ach is dócha gurb é an pictiúr is cáiliúla ar fad ina bhfuil an Hôtel de Ville le feiscint an ceann a dhein Robert Doisneau sa bhliain 1950. Is fánach an áit a bhfaighfeá gliomach, agus táid ann adeir gur Duibhlinneach darbh ainm Jack Costello an fear atá ag gabháil thar an gcuaille lampa ar chlé ...

Le maréchal, le général, et M. Costello à l'Hôtel de Ville

      Is annamh a thugaim cuairt ar na siopaí leabhar i bPáras gan suntas a thabhairt do shaothar scríbhneora éigin nár léas cheana. Níorbh eisceacht é turas na míosa seo caite agus is é Stéphane Hessel (1917-2013) an t-údar nua atá á léamh agam faoi láthair. Dá mba charachtar in úrscéal é, déarfainn go raibh scéal a bheatha dochreidte. Berliner de bhunadh Giúdach, bhí a thuismitheoirí thar a bheith bóiheimeach (tá an scannán Jules et Jim bunaithe ar scéal a bpósta) agus chaith sé an chuid ba mhó dá óige i bPáras mar a raibh a mháthair ina comhfhreagraí faisin don Frankfurter Zeitung, príomh-nuachtán liobrálach na linne sa Ghearmáin. Bronnadh saoránacht na Fraince ar Hessel sa bhliain 1937 agus throid sé in arm na Fraince sa bhliain 1940. Deineadh príosúnach cogaidh de ach d’éalaigh sé gan mhoill, bhain sé an zone libre amach sular shroich sé Londain mar ar liostáil sé in aerfhórsa an Ghinearáil de Gaulle. D’aistrigh sé ón aerfhórsa go dtí seirbhís rúnda na Fraince Saoire sa bhliain 1942 nuair a bhí an tseirbhís sin ag lorg cainteoirí líofa Gearmáinise, agus seoladh ar ais chun na Fraince é mar ghníomhaire rúnda i Márta na bliana 1944. Ghabh an Gestapo é i bPáras i mí Lúnasa na bliana céanna agus céasadh é sa baignoire – céasadh uisce a bhí inchurtha leis an waterboarding a chleachtann na Stáit Aontaithe – ach níor sceith sé rún. Aisteach go leor, in ionad é a chur chun báis ar an toirt, sheol an Gestapo go campa Buchenwald é. Shíl Hessel go raibh mearbhall ar lucht an Gestapo toisc gur labhair sé Gearmáinis leo, agus go raibh roinnt acu tagtha ar an tuairim go raibh an cogadh caillte faoin am a gabhadh é. Bíodh sin mar atá, bhí an t-ádh air nach raibh tuismitheoirí cráifeacha aige agus nár timpeallghearradh é. I mBuchenwald dó, d’éirigh leis áiteanna a mhalartú le príosúnach a bhí ag fáil báis den tífeas; shíl na Gearmáinigh go raibh Stéphane Hessel marbh agus sheoladar an príosúnach eile chuig campa oibre - campa ónar éalaigh Hessel. Tar éis an chogaidh, d’oibrigh sé do na Náisiúin Aontaithe agus do Roinn Gnóthaí Eachtracha na Fraince. Nuair a chuaigh sé amach ar pinsean sa deireadh, lean sé air ag plé le cearta daonna ar fud na cruinne agus le forbairt an ‘tríú domhan’. Ghlac se páirt ghníomhach sa bhfeachtas idirnáisiúnta i gcoinne choilíniú chríocha gafa na Palaistíne: ba dheacair do bholscairí Iosrael na gnáth-líomhaintí gránna a bhíonn acu a chaitheamh le fear de bhunadh Giúdach a tháinig slán ó champa Buchenwald. 

Trí leabhar le Stéphane Hessel

      Is é an rud is mó a thuill cáil do Stéphane Hessel, afach, leabhrán beag leis dar teideal Indignez-Vous! (‘bíodh fearg oraibh!’) a foilsíodh i bhfómhar na bliana 2010 nuair a bhí sé os cionn nócha bliain d’aois. Ní raibh ach 8,000 cóip sa chéad chló, ach tá níos mó ná ceithre mhilliún cóip díolta ar fud na cruinne idir an dá linn. Is é an teachtaireacht a bhí aige don ghlúin óg gur chóir dóibh diúltú don déine atá á brú orthu ag rialtais ar tábhachtaí leo saint lucht an rachmais ná bunriachtanais an phobail. Ach ligfidh mé do Hessel labhairt:

On ose nous dire que l’État ne peut plus assurer les coûts de ces mesures citoyennes. Mais comment peut-il manquer aujourd'hui de l’argent pour maintenir et prolonger ces conquêtes alors que la production de richesses a considérablement augmenté depuis la Libération, période où l’Europe était ruinée? Sinon parce que le pouvoir de l’argent, tellement combattu par la Résistance, n’a jamais été aussi grand, insolent, égoïste, avec ses propres serviteurs jusque dans les plus hautes sphères de l’État. Les banques désormais privatisées se montrent d’abord soucieuses de leurs dividendes, et des très haut salaires de leurs dirigeants, pas de l’intérêt général. L’écart entre les plus pauvres et les plus riches n’a jamais été aussi important; et la course à l’argent, la compétition, autant encouragée.
      Le motif de base de la Résistance était l’indignation. Nous, vétérans des mouvements de résistance et des forces combattantes de la France libre, nous appelons les jeunes générations à faire vivre, transmettre, l’héritage de la Résistance et ses idéaux. Nous leur disons: prenez le relais, indignez-vous! Les responsables politiques, économiques, intellectuels et l’ensemble de la société ne doivent pas démissionner, ni se laisser impressionner par l’actuelle dictature internationale des marchés financiers qui menace la paix et la démocratie.

Stéphane Hessel, Indignez-Vous!, 16ú eagrán, 5.

[Tá sé de dhánacht iontu a rá linn nach féidir leis an Stát íoc a thuilleadh as na beartais seo ar son na saoránach. Ach conas a tharlaíonn sé nach bhfuil airgead ann inniu chun na leasa seo a bhuanú agus a leathnú cé go bhfuil fás mór tagtha ar chruthú na maoine ó aimsir an Libération, tráth a raibh an Eoraip scriosta? Is amhlaidh atá toisc go bhfuil cumhacht an airgid – ar throid an Résistance chomh dian sin ina coinne – níos treise, níos sotalaí, níos santaí ná riamh, agus go bhfuil na céimeanna is airde sa Stát bainte amach ag a cuid giollaí. Deineann na bainc, atá i seilbh phríobháideach anois, cúram dá gcuid díbhinní agus de thuarastail ró-mhóra a lucht stiúrtha, seachas den mhaith choiteann. Ní raibh an bhearna idir an daibhir agus an saibhir chomh mór riamh; ná níor cuireadh an oiread béime ar charnadh airgid, ar an iomaíocht.
      Ba í an fhearg bunús an Résistance. Táimid, seanbhaill de ghluaiseachtaí an Résistance agus d’fhórsaí armtha na Fraince Saoire, ag iarraidh ar an nglúin óg oidhreacht an Résistance agus na hidéil a bhain leis a choinneáil beo agus a chur ar aghaidh. Deirimid leo: glacaigí ar láimh í agus bíodh fearg oraibh! Níor chóir do threoraithe polaitiúla, eacnamaíocha ná intleachtúla, ná don tsochaí i gcoitinne, seasamh siar ná géilleadh don deachtóireacht idirnáisiúnta atá ag na margaí airgeadais, deachtóireacht ar baol í don tsíocháin is don daonlathas.]

Cheannaíos Danse avec le siècle, dírbheathaisnéis Hessel, agus cuid mhaith leabhar eile i siopa FNAC i Montparnasse. Bhí an chuma ar an mbean óg ag an gcuntar amach go raibh sí leath ina codladh agus is ar éigean a chaith sí súil thar na leabhair a bhí á gceannach agam – Irlande: histoire, société, culture le Maurice Goldring is Clíona Ní Riordáin, agus Histoire de l’Irlande et des Irlandais le Pierre Joannon ina measc – ach nuair a chonaic sí aghaidh Stéphane Hessel ar cheann de na clúdaigh tháinig aoibh uirthi: ‘C’était un héros, lui!’ ar sise. Laoch ba ea é, gan aon agó.

AGUISÍN - 4 Meán Fómhair 2013

Fuair Seamus Heaney bás an 30 Lúnasa 2013. Suaimhneas síoraí dá anam uasal.

Guthanna ón stair

I leabhar liom a foilsíodh anuraidh, chaitheas cúpla leathanach den chéad chaibidil ag cur i gcoinne teoirice a chum Jürgen Habermas, fealsúnaí polaitiúil ón nGearmáin. Is í an teoiric atá i gceist agam an teoiric gur chruthaigh forbairt  na hiriseoireachta i Sasana ag dtús an 18ú céad ‘spás poiblí’ nua inar pléadh ceisteanna a bhain le cúrsaí polaitíochta go hoscailte, rud a chruthaigh ‘tuairim phoiblí’ don chéad uair i stair an domhain. Seo sliocht gairid as an leabhar:

Ní fhéadfadh tuairim phoiblí a bheith ann in éagmais an spáis phoiblí toisc gurbh í an iomarbhá a tharla sa spás poiblí a chruthaigh an tuairim phoiblí. Ní fhéadfaí tuairim phoiblí a chruthú i dtír neamhfhorbartha, i gceantar ‘iargúlta’, i measc daoine nach raibh léamh ná scríobh ag a bhformhór, i dteanga nár cuireadh i gcló ach ar éigean ... Más fíor do theoiric Habermas, ba dheacair a áiteamh go bhfuil tábhacht le litríocht na Gaeilge ó thaobh na staireagrafaíochta de (b’fhéidir go bhfuil tábhacht léi ó thaobh na litríochta de, ach ní bhaineann sé sin le hábhar an leabhair seo).  

Ó Chéitinn go Raiftearaí, 14.

Ní ghlacaim le teoiric Habermas, olc, maith ná dona, agus scríobhas ‘nárbh é an briathar clóbhuailte ach an briathar béil a chruthaigh agus a mhúnlaigh dearcadh an phobail ar cheisteanna poiblí i dtús báire’. Ós rud é gur dhírigh Habermas a aird ar imeachtaí  i Sasana, an chéad tír inar cruthaíodh spás poiblí dar leis, dheineas amhlaidh chomh maith agus chuireas sleachta i láthair inar áitigh saineolaithe ar stair Shasana – leithéidí Steve Pincus agus Adam Fox – gur mheáin chumarsáide thábhachtacha iad an reacaireacht, an amhránaíocht agus téacsanna lámhscríofa sa tír sin agus go raibh spás poiblí le fáil ann i bhfad roimh an 18ú céad.

Meáin chumarsáide na Fraince san 18ú céad de réir Robert Darnton

      Tá mórán staraithe a bhíonn ag plé le tíortha eile a bhfuil an bharúil chéanna acu ach níor thagraíos dóibh toisc gurbh é Sasana an tír inar tháinig an spás poiblí ar an saol de réir na teoirice: dá bhféadfainn an bonn a bhaint den teoiric i gcás Shasana féin, ní bheadh dealramh dá laghad léi in aon áit eile. Dá mbeadh an Fhrainc faoi chaibidil agam, áfach, is cinnte go luafainn The Forbidden Best-Sellers of Pre-Revolutionary France le Robert Darnton. Leabhar den scoth is ea é seo – cé go bhfuil roinnt de na léaráidí ann a tógadh ó shaothair thoirmiscthe an 18ú céad chomh graosta sin go molfainn do lucht léite na staire an t-imleabhar a choinneáil ar an tseilf uachtarach, as amharc na leanaí. Ach is iad na gnéithe den saothar ar mhaith liom díriú orthu anseo ná an tuiscint a léirigh an t-údar ar mhodhanna cumarsáide an 18ú céad agus ar an tábhacht a bhain leis an mbriathar béil san aois sin:

In principle, politics was the king’s business ... In practice, however, many power conflicts took place outside the confines of the court, and the public, as participant observers, became increasingly politicized. Politics of this sort took the form of contestation – petitions, protests, graffiti, songs, prints, and talk, much of it witty (bons mots), disaffected (mauvais propos) and seditious (bruits publics – “public noise” or rumors) leading to collective violence (émotions populaires – “popular emotions” or riots).

Forbidden Best-Sellers, 188.

Tá castacht agus ilghnéitheacht seo na meán le feiscint sa léaráid thuas ar dheis, mar a bhfuil na meáin labhartha (ráflaí, amhráin) agus na meáin lámhscríofa (dánta, nuachtlitreacha) curtha san áireamh in éineacht leis na meáin chlóbhuailte (priontaí, paimfléid, leabhair) a mbíonn formhór na staraithe taobh leo.

Mar a scaipeadh dánta agus amhráin ó dhuine go duine i bPáras

      Is é an fáth a bhfuil an t-ábhar seo faoi chaibidil agam anois go bhfuil leabhar eile le Robert Darnton léite agam le seachtain anuas. Poetry and the Police: Communication Networks in Eighteenth-Century Paris an teideal atá air. Bheadh drogall orm a mhaíomh go bhfuil an leabhar is déanaí leis níos fearr ná The Forbidden Best-Sellers mar is saothar gairid é (níos lú ná dhá chéad leathanach má fhágtar na nótaí agus an t-innéacs as an áireamh) atá dírithe ar eachtra amháin a thit amach i bPáras sa bhliain 1749 nuair a gabhadh scata fear toisc baint a bheith acu le craobhscaoileadh dánta nó amhrán (bhí an dá rud i gceist) inar cáineadh réimeas Louis XV. Tá an bealach casta inar malartaíodh aistí éagsúla idir na fir a gabhadh léirithe sa bhfíor thuas ar dheis. Tugadh bileoga lámhscríofa a raibh aistí polaitiúla breactha uirthi do roinnt de na fir seo, ach chuir roinnt eile acu aistí de ghlanmheabhair nuair a chualadar iad á n-aithris nó á gcanadh. Seo mar a scríobh Darnton:

Oral communication has almost always escaped historical analysis, but in this case the documentation is rich enough for one to pick up echoes of it. In the eighteenth century, Parisians sometimes collected the scraps of paper on which songs were written while being dictated or sung. The scraps were then transcribed, along with other ephemera – epigrams, énigmes (word games), pièces de circonstances – in journals or commonplace books. Journals that consisted mainly of songs were known as chansonniers ...

Poetry and the Police, 76.

Níor mhiste blas den saghas ábhair a bhí le fáil sna hamhráin pholaitiúla a thabhairt ag an bpointe seo:

Qu’une bâtarde de catin
À la cour se voit avancée,
Que dans l’amour et dans le vin
Louis cherche une gloire aisée,
Ah! le voilà, ah! le voici,
Celui qui n’en a nul souci.

Que Monseigneur le gros Dauphin
Ait l’esprit comme la figure,
Que l’État craigne le destin
D’un second monarque en peinture,
Ah! le voilà, ah! le voici,
Celui qui n’en a nul souci.

[Go bhfuil bastard de striapach [Mme de Pompadour]
ag dul chun cinn sa chúirt,
gur sa ghrá agus sa bhfíon
a chuardaíonn Louis [XV] glóir gan stró,
ara! sin thall é, ara! seo chugainn é,
an té ar cuma leis faoi gach rud.

Go bhfuil an Dauphin beathaithe
ramhar sa cheann mar atá sa chorp,
go bhfuil eagla ar an stát roimh a bhfuil i ndán
don ath-rí mar dhea,
ara! sin thall é, ara! seo chugainn é,
an té ar cuma leis faoi gach rud.]

B’fhiú d’aon duine a bhfuil tuiscint na Fraincise aige cúpla nóiméad a chaitheamh ag éisteacht leis na hamhráin á gcanadh (an ceann thuas ina measc) ar an suíomh dar teideal An Electric Cabaret of Paris Street Songs, 1748-50, atá curtha ar fáil ag Harvard University Press, an dream a d’fhoilsigh leabhar Robert Darnton. Ar an drochuair, braithim go bhfuil guth an amhránaí, Hélène Delavault, ró-oilte agus ró-fhíneálta don ábhar: samhlaím cur chuige i bhfad níos gairge le sráidéigse an 18ú céad.

Guthanna stairiúla ó Éirinn

      Má bhí an oiread sin tionchair ag an litríocht bhéil agus ag an litríocht lámhscríofa i bpríomhchathair na Fraince – an tír ba shaibhre agus ba chumhachtaí san Eoraip ag an am – luíonn sé le réasún gur mó fós an tionchar a bhí ag na meáin chéanna in Éirinn, tír ina raibh formhór an phobail gan léamh ná scríobh, agus tír ina raibh tromlach an phobail aineolach ar theanga an stáit. Is leasc le staraithe na hÉireann an fhíric seo a ligean lena n-ais agus is baolach gur fada uainn an lá a bhfoilseoidh aon duine acu taifeadadh d’amhráin pholaitiúla na linne. Ar ámharaí an tsaoil, tá scoláirí Gaeilge ann atá níos tuisceanaí agus níos tionscantaí ná na staraithe. Nuair a d’fhoilsigh Úna Nic Éinrí a heagrán críochnúil d’fhilíocht Uilliam English (c.1695-1778) sa bhliain 2003, chuidigh Micheál Ó Súilleabháin léi mar chomhairleoir ceoil agus chan Pádraig Ó Cearbhaill fiche amhrán ón gcnuasach ar an ndlúthdhiosca a ghabh leis an leabhar. Ní bheadh na téamaí iontu as áit ar shráideanna Phárais:

An eol díbhse ’dhaoine i bhFonn Fáil
Seoirse [II] go cloíte ’s i lomghá?
   Aiteas mo chroí ’stigh
   mar theagmhaigh a bhríste,
’s ná glanfadh an taoide a thiompán.

Dá fheabhas é guth Phádraig Uí Chearbhaill – agus táim cinnte go bhfuil a stíl amhránaíochta i bhfad Éireann níos gaire do stíl an 18ú céad ná mar atá stíl Hélène Delavault – caithfear a admháil mar sin féin gur aithriseoireacht a bhí ar siúl aige: nascadh na focail leis na foinn a luadh leo sna lámhscríbhinní agus deineadh é sin le cáiréis, ach ní dóigh liom gur mhair oiread is ceann amháin de na hamhráin atá le fáil ar an dlúthdhiosca beo sa traidisiún.

      Ní hamhlaidh atá i gcás leabhair agus dlúthdhiosca eile a seoladh i nGuagán Barra an 29 Meitheamh i mbliana. Is é atá in Bláth ’s Craobh na nÚdar, cnuasach d’amhráin Mháire Bhuí Ní Laoire (1774-c.1848) a bhfuil réamhrá fada tathagach curtha leis ag an eagarthóir, Tríona Ní Shíocháin. Ba mhór an pléisiúr dom a bheith i láthair ag an seoladh mar tá amhráin Mháire Bhuí fós ar bhéalaibh na ndaoine agus bhí amhránaithe áitiúla den scoth ann chun roinnt acu a rá nuair a bhí an óráidíocht thart. Murab ionann agus cathair Phárais nó cathair Chorcaí (mar a raibh cónaí ar Uilliam English), níor imigh an litríocht bhéil in éag i gceantar Mhúscraí go fóill. Bhí Áine Uí Chuíll ar dhuine de na hamhránaithe a chan ag an seoladh agus tá a leagan breá de ‘Maidin Álainn Gréine’ le fáil ar an dlúthdhiosca. Seo véarsa amháin as:

‘’S a óigfhir chlúmhail léannta, ní héinne mé dá ndúraís
is bean de mhaithibh Gael mé léanaithe i gcruatain—
m’ainm ceart-sa Éire is mac Shéarlais dhá lua liom,
mo bhailte poirt ag béaraibh an éithigh is an fhuadaigh’—
   is gheobham arís an crúiscín is bíodh sé lán.

Tá guthanna ón stair le cloisint i gcónaí ach éisteacht leo.