Na leabhair staire is fearr

Tá an chéad lá den fhómhar buailte linn arís agus caithfidh mé géilleadh d’fhoráil atá le léamh i gceann de na Irish Grammatical Tracts – nó i gceann de na Bardic Syntactical Tracts b’fhéidir – níl an fhoinse le m’ais faoi láthair:

Do chuir Colum Cille cáidh
de gheis ar gach aon tseanchaidh,
      léigheamh lán-luath a liosta
      le léigheann fá Lughnasa.

Liosta de na leabhair staire is fearr a bheidh agam i mbliana ach ní dhéanfaidh mé iad a ghrádú ó uimhir a deich go dtí uimhir a haon mar a dheineas i gcás na scannán anuraidh. Sílim nach mbeadh an cur chuige sin oiriúnach de bharr éagsúlacht na leabhar. Conas is féidir cnuasach aistí le húdair éagsúla a chur i gcomórtas le leabhar a scríobh staraí aonair? Nó conas is féidir stair mór-roinne a chur i gcomórtas le beathaisnéis? Níl freagraí na gceisteanna sin agam. Dá bhrí sin, tá sé beartaithe agam na leabhair a rangú i gcúig rannóg: mar atá, monagraif, suirbhéanna, cnuasaigh ilúdar, beathaisnéisí agus leabhair staireolaíochta. Roghnóidh mé dhá leabhar le haghaidh gach ceann de na haicmí sin – ceann amháin a bhainfidh le hÉirinn agus ceann eile a bhainfidh leis an gcuid eile den domhan. Sílim go sásóidh an chomhroinn chothrom sin gach aon duine. Sa deireadh thiar thall, ainmneoidh mé an leabhar staire is fearr ar fad, dar liom.

Monagraif

Bunsaothar taighde is ea monagraf. Bíonn sé bunaithe ar fhoinsí comhaimseartha don chuid is mó agus bíonn a théama réasúnta cúng go hiondúil. Ní léitear a bhformhór lasmuigh den acadamh, ach tugann an pobal léitheoireachta suntas do roinnt de na monagraif is fearr.

Na monagraif is fearr

      Is annamh a léim leabhar faoi dhó agus níor chromas ar leabhar a athléamh a bhí díreach léite agam ach uair amháin i mo shaol. Is é an leabhar atá i gceist The Last European War: September 1939-December 1941 (1976) le John Lukacs. Tá ábhar an mhonagraif seo mínithe sa teideal ach tháinig dhá ghné de shaothar Lukacs aniar aduaidh orm. An chéad cheann, go raibh peirspictíocht an údair chomh leathan is a bhí: mar a bheifí ag súil leis, tá trácht aige ar chumhachtaí móra na hEorpa, ach tá trácht aige ar na tíortha beaga chomh maith: ar ullmhúcháin mhíleata na hEilvéise, ar dhearcadh an phobail sa Phortaingéil, ar chúrsaí eaglasta sa Rómáin, ar an ráta pósta in Éirinn. Níos tábhachtaí fós, d’éirigh leis an údar mo chuid iarthuisceana a chur ar ceal agus an leabhar á léamh agam. Is ionann an leabhar seo a léamh agus tú féin a thumadh i meon na nEorpach a bhí beo ag an am. Seo sliocht as:

It is not the business of the historian to speculate (not much, at any rate) about what may have happened when it did not happen. Yet his business is the mental reconstruction of the past. He must remember and record what people thought and knew at a certain time, even if they were to be proven wrong. He must understand that actuality and potentiality cannot always be separated, no more in the present than in the past.

      Níl aon amhras orm ach gurb é Aisling Ghéar: Na Stíobhartaigh agus an tAos Léinn (1996) le Breandán Ó Buachalla, iar-oide liom nach maireann, an monagraf is fearr ar stair na hÉireann. Ní leasc liom a rá gur mó go mór an tionchar a bhí ag Breandán orm ná ag aon údar eile dár léas riamh. Saothar bunúsach taighde is ea Aisling Ghéar atá níos scóipiúla ná mórán suirbhéanna: ní féidir cultúr polaitiúil na hÉireann sa 17ú nó san 18ú céad a thuiscint gan é a léamh. Thairis sin, is leabhar é atá beagnach do-aistrithe. D’fhéadfaí tráchtaireacht an údair a aistriú, ar ndóigh, ach tá sleachta comhaimseartha liteartha fite fuaite sa téacs agus ní fhéadfaí iadsan a aistriú gan chuid mhaith den chiall agus cuid mhór den bhrí iontu a chailliúint. Seo sliocht as an leabhar:

Níl sna tuairiscí sin den chuid is mó ach ráflaí, gan amhras, ach is eilimint bhailí sa staireagrafaíocht ráflaí freisin; is minic gur mó an éifeacht a bhíonn acusan ná ag na ‘fíricí’. Ar na ‘fíricí’ sin – má tá a leithéid ann – a bhíonn an staireagrafaíocht bunaithe, is é a cheapann daoine a tharla is mó a mhúnlaíonn an stair féin.

Suirbhéanna

Bíonn ábhar an tsuirbhé níos leithne ná ábhar an mhonagraif agus is minic a bhíonn siad dírithe ar an gcuid sin den phobal léitheoireachta a bhfuil suim acu sa stair. Má bhíonn an monagraf staire bunaithe ar fhoinsí príomha, bíonn údair na suirbhéanna ag brath cuid mhaith ar aistí agus ar mhonagraif a scríobh staraithe eile.

Na suirbhéanna is fearr

      Is eiseamláir den suirbhé é The Pursuit of Glory: Europe 1648-1815 (2007) le Tim Blanning. Sintéis chuimsitheach is ea é ina scrúdaítear gach gné nach mór de stair na hEorpa i rith an ‘18ú céad fada’. Gheofar cur síos críochnúil anseo ar an mbonn ábhartha (an t-iompar, an déantúsaíocht, an talmhaíocht), ar an bhfor-struchtúr intleactúil (an creideamh, na healaíona, an smaointeachas) agus ar imeachtaí polaitiúla (córais rialaithe, cogaí idir stáit, réabhlóidí) araon. Thairis sin, cé gur nocht Blanning a chuid tuairimí pearsanta go minic sa leabhar, bhí sé i gcónaí sásta fianaise nach raibh ag teacht lena léamh féin a chur i láthair. Seo sliocht as:

For the mass of the population before the last decade of the eighteenth century, the ecclesiastical authorities came under fire not because they were too conservative but because their enlightened reforms were thought to be ungodly. As we have seen, from Brabant to Tuscany, from Moscow to the Tyrol, trouble only arose when attempts were made to interfere with traditional forms of religious practice. That could cause short-term problems for governments, but in the long term proved to be a great source of strength.

      Níl aon ghanntanas suirbhéanna ann ar thréimhsí éagsúla i stair na hÉireann agus tá roinnt acu ar fheabhas – tapóidh mé an deis seo chun moladh eile a thabhairt don suirbhé a scríobh Ian McBride ar Éirinn san 18ú céad. Braithim, áfach, go bhfuil Ireland 1912-1985 (1989) le Joe Lee i bhfad chun tosaigh ar gach suirbhé eile de bharr úire a mhachnaimh agus fuinneamh a insinte. Thairis sin, tá níos mó foinsí príomha luaite ann ná mar a bhíonn i suirbhéanna go hiondúil: d’fhéadfaí a rá gur leabhar é a bhfuil gnéithe den suirbhé agus den mhonagraf ag baint leis. An bhfuilim claonta toisc go réitíonn insint an údair le mo dhearcadh féin? Táim, gan amhras. Ach más líonmhar iad na tuairimí a nocht Lee sa leabhar seo, is líonmhaire fós iad na fíricí a chuir sé i láthair chun tacú leo. Seo sliocht as:

The most rapidly-growing markets in the postwar world were located in different cultures, requiring command of different languages, familiarity with different consumption habits, different traditions of style and design, different mentalities. If Ireland failed to adjust to changing market opportunities, it was not because she clung to an obscure, petty, peasant patois. Ironically, her world language exerted a peripheralising influence on her perspectives.

Cnuasaigh ilúdar

Is in irisí léannta a fhoilsítear aistí staire don chuid is mó, ach uaireanta tiomsaítear aistí le húdair éagsúla i bhfoirm leabhair; baineann bua ar leith leis an gcnuasach ilúdar nuair a dhéantar scrúdú idirdhisciplíneach ar mhór-théama a bheadh thar acmhainn aon údair amháin.

Na cnuasaigh ilúdar is fearr

      Ós rud é go raibh sé faoi chaibidil agam anseo le déanaí, ní gá dom mórán a scríobh faoin saothar eachtrannach atá roghnaithe agam in aicme na gcnuasach ilúdar. Is é atá ann Les Lieux de Mémoire (1984-92), sraith imleabhar a chuir Pierre Nora in eagar. Ní déarfaidh mé anois ach gur éirigh le heagarthóir na n-aistí seo teacht ar bhealach nua chun tionchar na staire ar chultúr ár linne a thuiscint agus a léiriú. Seo sliocht as an gcéad imleabhar den tsraith, sliocht a tógadh as aiste le Pierre Nora dar teideal ‘Entre mémoire et histoire’ (‘idir cuimhne agus stair’):

Quand la mémoire n’est plus partout, elle ne serait nulle part si ne décidait de la reprendre en charge d’une décision solitaire, une conscience individuelle. Moins la mémoire est vécue collectivement, plus elle a besoin d’hommes particuliers qui se font eux-mêmes des hommes-mémoire. C’est comme une voix intérieure qui dirait aux Corses: «Tu dois être Corse», et aux Bretons: «Il faut être Breton!»

(Nuair nach mbíonn an chuimhne ar fáil go forleathan níos mó, ní bhíonn sí ann in aon chor mura ndeintear cinneadh aonair, in intinn duine, cúram a dhéanamh di. De réir mar a theipeann ar chomhchuimhne an phobail bíonn gá níos mó le daoine aonair a dhéanfaidh lucht cuimhnimh díobh féin. Tá sé amhail is dá ndéarfadh guth inmheánach leis na Corsacaigh ‘Ba chóir duit bheith i do Chorsacach’ agus leis na Briotánaigh ‘Ní foláir a bheith Briotánach!’)

      Fearacht Les Lieux de Mémoire, ní gá dom cur síos a dhéanamh ar an Atlas of the Great Irish Famine (2012) a chuir John Crowley, William J. Smyth agus Mike Murphy in eagar, toisc gur phléas anseo é i mí Dheireadh Fómhair seo caite, go gairid tar éis a fhoilsithe. Is leor aird a tharraingt anois ar chur chuige idirdhisciplíneach na n-eagarthóirí – rud nach bhfeictear minic go leor i leabhair staire na hÉireann: i measc na n-údar a bhfuil aistí leo sa chnuasach seo tá staraithe, tíreolaithe, scoláirí Gaeilge, bitheolaí, seandálaí, eacnamaí, scoláire Fraincise, béaloideasóir agus scoláire Béarla. Seo sliocht as aiste dar teideal ‘The longue durée – imperial Britain and colonial Ireland’ le William J. Smyth:

Joel Mokyr’s conclusion seems entirely valid: ‘most serious of all, when the chips were down in the frightful summer of 1847, the British simply abandoned the Irish and let them perish’. One could never imagine an Irish Government of whatever hue – whether the Confederation Government at Kilkenny in the mid-seventeenth century, or Grattan’s late-eighteenth-century Parliament, or Dáil Éireann and the Northern Ireland Assembly today – turning their backs and ignoring ‘the cry of want’.

Beathaisnéisí

Is fo-aicme den mhonagraf staire í an bheathaisnéis staire ó thaobh na loighce de, ach braithim gur fiú rannóg ar leith a dhéanamh don bheathaisnéis anseo mar ní foláir don bheathaisnéisí scileanna ar leith a bheith aige agus cur chuige ar leith a chleachtadh. Dá chomhartha sin, is mó an t-éileamh a bhíonn ag an léitheoir cothrom ar bheathaisnéisí ná ar mhonagraif staire d’aon saghas eile.

Na beathaisnéisí is fearr

      Dá n-iarrfaí orm an phearsa is suimiúla i stair an domhain a ainmniú, rithfeadh ainm amháin liom ar an toirt: Tom Paine. An bhfuilim claonta? An amhlaidh gur suim liom Citizen Paine toisc go bhfuil báidh agam lena chuid tuairimí? An Caitliceach é an pápa? Ar ndóigh, d’fhéadfaí drochbheathaisnéis a scríobh ar an té is suimiúla amuigh, ach is beathaisnéis den scoth é Tom Paine: A Political Life (1995) le John Keane. Ní cuntas lom ar imeachtaí shaol Tom Paine é seo ach léiriú beoga ar phearsantacht an fhir agus anailís ghéarchúiseach ar an tionchar polaitiúil a bhí aige i Meiriceá, sa bhFrainc, agus i dtíortha eile nach iad. Seo sliocht as:

“The idea of hereditary legislators,” wrote Paine scathingly, is as “inconsistent as that of hereditary judges, or hereditary juries; and as absurd as an hereditary mathematician, or an hereditary wise man; as absurd as an hereditary poet laureate.”

      Ní féidir a rá go raibh iomaíocht ghéar ann don ainmniúchán Éireannach sa rannóg seo. Is fíor go bhfuil beathaisnéisí maithe ann ar mhionphearsana staire – is sampla breá é An Béaslaíoch (2007) le Pádraig Ó Siadhail – ach tá formhór na mbeathaisnéisí a scríobhadh ar phearsana móra ár staire lochtach ar bhealach amháin nó ar bhealach eile. Bhraitheas nach raibh ach dhá iomaitheoir ann i ndáiríre: Wolfe Tone: Prophet of Irish Independence (1989) le Marianne Elliott agus Charles Stewart Parnell (1977) le F.S.L. Lyons. Ba dheacair dom rogha a dhéanamh eatarthu, ach thugas an chraobh do leabhar Lyons sa deireadh. Tá sé sean-fhaiseanta, dírithe ar an ard-pholaitíocht, ach is cumasach an saothar é mar sin féin agus níl focal as alt sa téacs. Seo sliocht as:

But if it was Parnell’s initial obstructionism in the House of Commons which laid the foundation of his reputation and made him the obvious leader for a mass movement at home, then it was his leadership of that movement, combined with his majestic disdain for English political men and English political institutions, that elevated him to the position of commanding power he held between 1880 and 1882.

Leabhair staireolaíochta

Is é atá i gceist agam le leabhar staireolaíochta ná leabhar ar ghné éigin d’obair an staraí; ina measc seo tá treoirleabhair d’fhoinsí príomha, leabhair ar an staireagrafaíocht, leabhair ar mhodhanna taighde, leabhair ar fhealsúnacht na staire, etc. Is beag suim a chuirtear i leabhair staireolaíochta lasmuigh den acadamh – seachas, b’fhéidir, nuair a bhíonn conspóid nó scannal acadúil éigin faoi chaibidil iontu.

Na leabhair staireolaíochta is fearr

      Cé gur scríobh Marc Bloch Apologie pour l’histoire, ou Metier d’historien idir 1941 agus 1943, níor foilsíodh é go dtí an bhliain 1949. Bhí Bloch ina eagarthóir ar nuachtán rúnda, Franc-Tireur, nuair a bhí an leabhar idir lámha aige. Ghabh an Gestapo é i mí an Mhárta 1944, céasadh é agus cuireadh chun báis é i mí Iúil 1944. Is geall le míorúilt é gur éirigh le Bloch an cuntas glinn seo ar chuspóirí agus ar mhodhanna oibre an staraí a scríobh sna cúinsí inar scríobhadh é. Réitigh cara leis, Lucien Febvre, an chéad eagrán don chló agus ba ghearr gur aithníodh é mar shaothar clasaiceach. Seo sliocht as:

Un travailleur que j’ai quelque raison de bien connaître m’a raconté qu’à Dunkerque, comme il attendait, sans marquer trop d’impatience, sur la côte bombardée, un incertain embarquement, un de ses camarades lui dit, avec une mine d’étonnement: «C’est singulier! Vous n’avez pas l’air de détester l’aventure.» Mon ami aurait pu répondre qu’en dépit du préjugé courant l’habitude de la recherche n’est nullement défavorable, en effet, à une acceptation assez aisée du pari avec la destinée. 

(Bhí scoláire ann a raibh aithne mhaith agam air ar chúis áirithe a d’inis dom go raibh sé in Dunkirk, ag feitheamh le tarrtháil nach raibh cinnte ar chladach a bhí á bhuamáil, gan mórán mífhoighne a léiriú, nuair a labhair duine dá chomrádaithe leis agus cuma an iontais air: ‘Tá sé dochreidte! Is cosúil nach bhfuil an eachtra seo ag cur as duit.’ D’fhéadfadh mo chara a fhreagairt, in ainneoin thuairim na coitiantachta, gurb amhlaidh go gcuidíonn taithí ar an taighde linn glacadh go réidh le crannchur na cinniúna.)

      Ní raibh mórán iomaíochta don ainmniúchán Éireannach san aicme seo ach oiread. Ba shaothar den scoth é Early Christian Ireland: Introduction to the Sources (1972) le Kathleen Hughes ag am a scríofa, ach tá cuid mhaith dul chun cinn déanta i luathstair na hÉireann idir an dá linn. Táim chun an t-ainmniúchán don leabhar staireolaíochta is fearr a thabhairt do dhíolaim aistí a thiomsaigh Ciaran Brady: Interpreting Irish History: The Debate on Historical Revisionism (1994). Is foinse úsáideach é seo ina bhfuil aistí le húdair éagsúla a scríobhadh idir na 1930í agus na 1990í. Seo sliocht as an aiste is fearr díobh, dar liom, ‘Irish historical “revisionism”: state of the art or ideological project’ le Gearóid Ó Tuathaigh:

Firstly, we need to apply ourselves more systematically to the study of popular historical consciousness in Ireland over the longue durée, with a view to establishing what constituted this ‘consciousness’ at different times; what factors shaped it, how did it manifest itself at different times, in different forms, to different purposes down through the centuries; what the evidence is for continuities and discontinuities, and what implications will follow from this enquiry for our assessment of the dynamics of popular politics in Ireland in the modern period.

An leabhar is fearr – 11 Lúnasa 2013

Gheallas go mbeadh ainm an leabhair staire is fearr le léamh anseo. Dá fheabhas iad an deich leabhar a luas an tseachtain seo caite, tá lochtanna ar naoi gcinn acu. I gcás na leabhar a scríobh Lukacs agus Lee, tá claonadh chun suibiachtúlachta iontu a chuireann le beocht na hinsinte ach a bhaineann de bharántúlacht na gconclúidí uaireanta. Is cuid de mhodh oibre Uí Bhuachalla é míreanna fianaise a charnadh ar a chéile go dtí go ngéillfidh an té is amhrasaí amuigh dó – rud a chuireann le luach an tsaothair mar fhoinse tagartha ach is baolach go gcuireann sé léitheoirí mífhoighneacha ó dhoras chomh maith. Tá locht ar leabhar Blanning a bhíonn ar leabhair le húdair Shasanacha go minic: tá sé le tuiscint uaidh go raibh stair Shasana níos eisceachtúla ná mar a bhí i ndáiríre. Tá na cnuasaigh ilúdar go léir míchothrom: is é sin le rá go bhfuil aistí laga le fáil i measc na n-aistí atá ar fheabhas. Is saothar gleoite é leabhar Bloch ach d’fhéadfaí a áiteamh gur seod iarsmalainne é faoin am seo. Caithfear a rá gur fearr an tuiscint a léirigh Lyons ar shaol polaitiúil na Breataine ná ar shaol na coitiantachta in Éirinn.

Údar The Rights of Man agus The Age of Reason

      Ní fhágann sé sin ach leabhar John Keane. Admhaím go raibh drogall orm an teideal a bronnadh air mar tá claonadh ionam a rá nach mbíonn beathaisnéisí chomh tábhachtach le leabhair staire eile toisc nach mbíonn ach duine amháin faoi chaibidil iontu. Is fusa iad a scríobh dá réir, agus is lú an t-eolas ar an stair a bheireann siad chugainn. Ach níl aon dul as agam. Ní foláir dom aontú leis an mbreith a thug léirmheastóir an THE:

It is based on real admiration and affection for its subject, and it sometimes echoes him. The narrative is stimulating, indeed stirring; the style is vigorous, even vulgar. But it is a work of true scholarship, involving long and deep research in a vast range of original sources, including many previously unused writings by Paine.

      Bígí liom arís i mí Lúnasa na bliana 2014 nuair a bheidh na leabhair staire is measa á liostáil agam ...

Ball dearmaid

Pierre Nora agus an tsraith leabhar a chuir sé in eagar

Ag scríobh dom anseo an mhí seo caite, thugas le fios gurb iad scríbhinní Joep Leerssen a spreag mé chun Ó Chéitinn go Raifteraí a scríobh. Spreagadh diúltach ba ea é sin, óir is ag iarraidh tuairimí an scoláire ón Ísiltír a bhréagnú a bhíos. Níorbh é sin an t-aon tionchar a bhí ag imirt orm áfach, mar bhí spreagadh dearfach i gceist chomh maith: bhíos an-tógtha le saothar Pierre Nora, staraí Francach a chuir sraith leabhar dar teideal Les lieux de mémoire in eagar. Is é atá sa tsraith cnuasach aistí le húdair éagsúla ina scrúdaítear na ‘baill chuimhne’ is tábhachtaí a bhaineann le stair na Fraince – is é sin le rá, na heachtraí, na hionaid, na hinstitiúidí, na siombailí, na pearsana, na saothair ealaíne is mó a bhfuil cur amach ag an bhFrancach cothrom orthu. Ní hionann in aon chor an ‘chuimhne’ shóisialta seo agus an stair. Seo mar a mhínigh Nora an difríocht eatarthu:

La mémoire est un phénomène toujours actuel, un lien vécu au présent éternel; l’histoire est une représentation du passé.

Pierre Nora, Les lieux de mémoire, I (Paris, 1984), xix.

[Is feiniméan í an chuimhne a bhaineann leis an am i láthair i gcónaí, is nasc beo í leis an bhfreacnairc shíoraí; samhail den am atá imithe is ea an stair.]

Tuairim is caoga aiste atá sa trí imleabhar den tsraith; i measc na ‘mball cuimhne’ a bhfuil trácht orthu tá leithéidí Charlemagne, Jeanne d’Arc, Reims (mar ar choisrictí ríthe na Fraince), Versailles, an Bastille, an ‘Marseillaise’, an mana náisiúnta (‘liberté, égalité, fraternité’), túr Eiffel, cás Dreyfus, À la recherche du temps perdu le Marcel Proust, cath Verdun, réimeas Vichy, agus go fiú an tour de France. B’fhacthas dom gur éirigh le Nora bealach tionscantach a aimsiú chun an tuiscint atá ag muintir na Fraince ar stair a dtíre a scagadh agus a léiriú. Ní fhéadfainn gan fiafraí díom féin cad iad ‘baill chuimhne’ na hÉireann?

     Is mór idir an dá chás, ar ndóigh: ba stát aontaithe cumhachtach neamhspleách í an Fhrainc leis na céadta blian, stát a bhunaigh institiúidí agus a chruthaigh siombailí a chuaigh i gcion ar an bpobal – faoin ancien régime agus faoi na réimis go léir a bunaíodh ó aimsir na réabhlóide i leith. Bhí stát in Éirinn chomh maith ach ba stát coilíneach é. An bhfágann sé sin nár chóir Caisleán Átha Cliath a áireamh ar cheann de ‘bhaill chuimhne’ na hÉireann? Ná an ‘old house on College Green’? Is ceist chigilteach í seo agus is dócha go mbeadh ort agallamh a chur ar shampla ionadaíoch d’Éireannaigh na linne seo chun teacht ar fhreagra sásúil. Bíodh sin mar atá, d’aithin Pierre Nora nach bhféadfaí an múnla a bhí aige don Fhrainc a easpórtáil gan é a leasú:

Tous les pays vivent sous le règne de la mémoire. Cependant, la notion de lieux de mémoire présente des difficultés d’exportation. Pour les historiens, le vrai problème n’est pas de repérer des lieux mais de s’interroger sur leur modèle de mémoire. Les interrogations commencent dans l’examen du rapport entre son histoire et sa mémoire.

Agallamh le Pierre Nora in Jean-Claude Ruano-Borbalan (eag.),
L’histoire aujourd’hui (Auxerre, 1999), 347-8.

[Maireann gach tír faoi réimeas na cuimhne. Ach fós gabhann deacrachtaí le heaspórtáil choincheap na mball cuimhne. An fhadhb a bhíonn ag na staraithe, ní le haithint na mball a bhaineann sí i ndáiríre, ach le ceistiú a dtuisceana féin ar an gcuimhne. Eascraíonn na ceisteanna nuair a scrúdaítear an gaol idir stair tíre agus a cuimhne.]

Sa deireadh, dhíríos m’aird ar eachtraí móra na staire agus níl aon trácht i mo leabhar ar Chnoc na Teamhrach, ar an ‘dear little shamrock’, ar an gcloigtheach, ar Knocknagow, ar an gcruach mhóna, ná ar chluiche ceannais na Mumhan san iomáint – i measc mórán gnéithe eile dár n-oidhreacht stairiúil a bheadh luaite ar liosta cuimsitheach de bhaill chuimhne na hÉireann.

Baill chuimhne agus ball dearmaid (nó dhó)

     D’áiríos go raibh sé théama i stair na hÉireann a bhí ina ‘lieux de mémoire’ faoi thús an 18ú céad:

Naomh Pádraig agus an ré órga a lean bunú na Críostaíochta nuair a thuill ‘oileán na naomh’ cáil ar fud na hEorpa; ionradh na Lochlannach, ansmacht Thurgéisius, agus laochas Bhriain Bhóramha a thug a anam chun an tír a fhuascailt; mígheanmnaíocht Dhiarmaid ‘na nGall’, an feall a d’imir sé ar an tír, agus ionradh tubaisteach na Sasanach; mígheanmnaíocht Anraí VIII agus Eilís I agus an scrios a rinneadh ar an eaglais Chaitliceach agus ar Éirinn i rith an Reifirméisin; an troid chalma a rinne na Gaeil faoi cheannas Eoghain Rua Uí Néill ar son a gcreidimh, a rí agus a dtíre, agus an t-ár a rinne Oliver Cromwell tar éis bhás Eoghain Rua; an troid chalma a rinne na hÉireannaigh faoi cheannas Phádraig Sháirséal ar son a gcreidimh, a rí agus a dtíre, agus an t-ansmacht úr a bhí mar thoradh ar bhua Uilliam Oráiste.

Vincent Morley, Ó Chéitinn go Raiftearaí (BÁC, 2011), 166.

Ach thugas rud eile faoi deara nuair a bhí an taighde don leabhar ar siúl agam: go bhfuil ‘baill dearmaid’ (‘lieux d’amnésie’?) ann chomh maith. Nuair a thug cara liom, Éamonn Ó Ciardha, cuireadh dom páipéar a léamh ag an gcomhdháil idirnáisiúnta ar ‘imeacht na n-iarlaí’ a d’eagraigh sé i Leitir Ceanainn sa bhliain 2007, thugas caint dar theideal ‘The earls in popular memory’ inar áitíos gur beag tagairt do na hiarlaí atá le fáil i litríocht an 18ú céad. Foilsíodh an páipéar san imleabhar mór maisiúil d’imeachtaí na comhdhála a chuir Éamonn agus beirt eile in eagar. Seo sliocht as:

The historical episodes which fail to feature in the literature may be as revealing as those that are remembered: Edward Bruce’s campaign to win the crown of Ireland, the rebellion of ‘Silken Thomas’, and the Desmond rebellion are notable examples. But none of these ‘sites of amnesia’ is more surprising or more obvious than the comparative lack of references to Aodh Ó Néill, to Aodh Rua Ó Dónaill, to Ruairí Ó Dónaill, or to the ‘flight of the earls’. Indeed, it must also be said that references to the plantation of Ulster are surprisingly scarce.

Vincent Morley, ‘The earls in popular memory’ in Finnegan, Ó Ciardha, Peters (eag.),
The Flight of the Earls; Imeacht na nIarlaí (Doire, 2010), 271.

Níl raibh ach tagairt fhánach amháin do phlandáil Uladh i mo pháipéar ach tá athmhachnamh déanta agam ar an ábhar le mí anuas, tar éis d’Éamonn Ó Ciardha cóip den saothar is déanaí leis a bhronnadh orm.

Éamonn Ó Ciardha agus dhá leabhar atá curtha in eagar aige

     The Plantation of Ulster: Ideology and Practice atá ar an leabhar nua, Manchester University Press a d’fhoilsigh agus is iad Éamonn Ó Ciardha agus Micheál Ó Siochrú na heagarthóirí. Is é atá ann, cnuasach téagartha aistí atá bunaithe ar pháipéir a léadh ag dhá chomhdháil a tionóladh sa bhliain 2009, mar aon le réamhrá a scríobh na heagarthóirí ar staireagrafaíocht na plandála. I measc na míreanna sa leabhar, tá caibidlí ar an gcúlra polaitiúil agus idé-eolaíoch in Albain is i Sasana, agus caibidlí ar dhála na bplandóirí is na heaglaise Caitlicí i gcúige Uladh. Mar a bheifí ag súil leis ó na heagarthóirí tuisceanacha seo, níl aon chall leis an ngnáth-chasaoid a bhíonn ar siúl agam maidir le heaspa suime na staraithe sna foinsí Gaeilge - an rud is annamh is iontach! Is é Marc Caball a scríobh an chéad cheann den dá aiste a bhaineann le hábhar, aiste ar ar thug sé ‘Responses to transformation: Gaelic poets and the plantation of Ulster’. Tá léirmhíniú le fáil sa chaibidil seo ar dhornán dánta siollacha a chum filí gairmiúla (leithéidí Eochaidh Uí Eodhasa, Fhearghail Óig Mhic an Bhaird, Eoghain Rua Mhic an Bhaird) ach, le heisceacht amháin (an dán dar tús ‘Cáit ar ghabhadar Gaoidhil’ atá luaite le Lochlainn Ó Dálaigh), ní léir dom go bhfuil baint dhíreach acu leis an bplandáil. Go deimhin, déarfainn gur mó an bhaint atá acu le himeacht na n-iarlaí agus leis na hathruithe sóisialta a thit amach sna blianta dár gcionn. Tuigim, ar ndóigh, gur chuir an phlandáil dlús leis na hathruithe sin, ach bhí claochlú den saghas céanna ag tarlú ar fud na hÉireann sa chéad cheathrú den 17ú céad. Is é an rud a bhí eisceachtúil i gcúige Uladh gur aistrigh lear mór plandóirí ón mBreatain isteach sa chúige agus gur ghlacadar seilbh ar sciar mór den talamh a bhíodh ag na Gaeil. Cheapfá go mbeadh tagairtí don phróiseas coilínithe sin le fáil go flúirseach i litríocht na linne ach is cosúil nach bhfuil. Is é Diarmaid Ó Doibhlin údar an dara aiste, aiste dar teideal ‘The plantation of Ulster: aspects of Gaelic letters’. Ach arís, is beag tagairt don phlandáil atá luaite aige – fág ‘Cáit ar ghabhadar Gaoidhil’ as an áireamh. Braithim gurb é is ábhar don chaibidil seo i ndáiríre ná litríocht chúige Uladh sa ré iar-phlandála. Mar a scríobh Ó Doibhlin:

There is little direct or specifically focused contemporary reference to the plantation in Ulster’s Gaelic letters, a possible consequence of the immediate and subsequent destruction of manuscripts. It may also be the case that the native Irish set little store by it.

Ó Ciardha agus Ó Siochrú (eag.), The Plantation of Ulster (Manchester, 2012), 201.

Dá shuimiúla iad an dá aiste mar sin – agus tá cuntais fhónta iontu ar ghnéithe de litríocht an tuaiscirt sa 17ú céad – sílim go dtacaíonn siad leis an tuairim a bhí agam sa bhliain 2007: an tuairim ‘that references to the plantation of Ulster are surprisingly scarce’ sna foinsí Gaeilge. Bheinn sásta a rá gur ‘ball dearmaid’ í plandáil Uladh ó thaobh na litríochta de.

     Is fíor nár bhac scríobhaithe léannta an 17ú céad le hamhráin na coitiantachta, rud a fhágann nach féidir linn guth an phobail a chloisint roimh bhlianta deireanacha an chéid. Ach is áirithe go mbíodh amhráin á gcanadh ag an bpobal i bhfad roimhe sin. Is eol dúinn, mar shampla, gur tógadh fonn an amhráin cháiliúil ‘Lilibulero’ – amhrán a ndúradh faoi gur shéid sé Séamas II as trí ríocht – ó amhrán a chanadh lucht páirte na Comhdhála Caitlicí sna 1640í ach tá focail an bhunleagain caillte. Go bhfios dom, níor tháinig oiread is amhrán amháin ó Chogadh an Dá Aodh ná ó Chogadh na Comhdhála anuas chugainn. An té ar mian leis éisteacht le hamhráin pholaitiúla chomhaimseartha, ní foláir dó teacht aniar chomh fada le Cogadh an Dá Rí:

A Phádraig Sáirséal, is duine le Dia thu,
is fearrde an talamh ar sheasadh tu riamh air;
do bhuainteá allas as clanna na striapach,
’s do sciob an barr ó láimh Rí Uilliam leat!

Caithfear an cheist a chur: cad is brí leis an tost seo i dtaobh phlandáil Uladh? Má tá patuaire na scríobhaithe intuigthe, cén fáth nár mhair amhráin ón gcéad leath den 17ú céad sa traidisiún béil go dtí an 18ú céad nuair a bheadh scríobhaithe neamhphostúla na linne sin sásta focail na n-amhrán a bhreacadh síos? Agus cén fáth nár thagair aos litríochta an 18ú céad don phlandáil ina gcuid aistí nuachumtha féin? An sampla luath é seo de cháiréis oidhreachtúil na nUltach (‘whatever you say, say nothing’)?

     Ní ligfidh mé orm go bhfuil freagraí na gceisteanna thuas agam. Ach is maith an rud é go bhfuil an t-imleabhar scolártha seo tar éis solas úr a chaitheamh ar cheann de na ‘lieux d’amnésie’ is suntasaí dá bhfuil againn i stair na hÉireann.