Tromluí na staire

Is mór idir aigne an phobail i gCív agus in Donetsk

Cuireadh drochthús leis an mbliain úr nuair a tháinig an comhaontú comhlachais idir an tAontas Eorpach agus an Úcráin i bhfeidhm ar an gcéad lá de mhí Eanáir. Is é is aidhm don chomhaontú seo limistéar saorthrádála a chruthú idir an AE agus an Úcráin laistigh de dheich mbliana. Ag an am céanna, tháinig deireadh leis an gcomhaontú saorthrádála a bhí ann idir an Úcráin agus na tíortha atá páirteach i limistéar saorthrádála Chomhlathas na Stát Neamhspleách—bheadh rialacháin an dá limistéar ag teacht salach ar a chéile. Ciallaíonn sé seo go gcaillfidh tionscail na hÚcráine sciar maith de na margaí easpórtála a bhí acu roimhe seo sa Rúis agus iad ag dul in iomaíocht le tionscail fhorbartha an AE sa mhargadh baile. Is deacair a thuiscint conas a dhéanfaidh an socrú seo leas eacnamaíoch na tíre. Ach tá níos mó ná cúrsaí geilleagair i gceist leis an gcomhaontú comhlachais: de réir fhorálacha an chomhaontaithe beidh sé de dhualgas ar an Úcráin glacadh le ‘comhbheartas slándála agus cosanta’ an AE agus le polasaithe na Gníomhaireachta Eorpaí um Chosaint de réir a chéile. Is é atá sa chomhaontú seo, i ndáiríre, an bogadh is déanaí i gcluiche geopholaitiúil atá á imirt le cúpla glúin anuas.

Timpeallú na Rúise

     Nuair a tháinig deireadh leis an gcogadh fuar, thit Eagraíocht Chonradh Vársa, comhghuaillíocht mhíleata na stát cumannach, as a chéile ach níor scoireadh Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (NATO) riamh. Nuair a bhí athaontú na Gearmáine ar na bacáin, tugadh le tuiscint do cheannairí an Aontais Shóivéadaigh nach leathnódh NATO níos faide soir, ach ba ghearr gur ligeadh na briathra bláithe i ndearmad. Bhí géarchéim eacnamaíoch sa Rúis, bhí alcólaí mí-éifeachtach ina uachtarán ar an tír, agus bhí fórsaí míleata na Rúise in ísle brí. Thapaigh cumhachtaí an iarthair an deis agus glacadh leis an bPolainn, an tSeic agus an Ungáir mar bhaill de NATO sa bhliain 1999. Cúig bliana dár gcionn, chuaigh seacht dtír eile ón mbloc iar-chumannach isteach san eagraíocht. In Aibreán na bliana 2008, chinn ceannairí stáit NATO ag cruinniú mullaigh a bhí acu i mBucharest go dtabharfaí ballraíocht don Úcráin is don tSeoirsia lá níos faide anonn. Dá bhféadfaí an dá thír sin a mhealladh isteach san eagraíocht, bheadh an Rúis timpeallaithe ag comhghuaillíocht an iarthair ón Iorua sa tuaisceart chomh fada le Seoirsia sa deisceart—nó chomh fada leis an Asarbaiseáin, b’fhéidir, ós rud é go bhfuil conradh míleata idir an tír sin agus an Tuirc. D’fhéadfaí cabhlach na Rúise a chaitheamh amach as Sevastopol’ nuair a thiocfadh deireadh leis an léas ar an gcalafort sin sa bhliain 2017, rud a thabharfadh smacht ar an Muir Dhubh do chumhachtaí NATO. Níorbh fhada go raibh toradh ar an gcinneadh a deineadh in Bucharest: i mí Lúnasa na bliana céanna d’ionsaigh arm na Seoirsia an Oiséit Theas, réigiún a bhain féinriail amach le láimh láidir sa bhliain 1992. Níl aon amhras ach gurbh iad na Seoirsigh a thosaigh an cogadh—rud a aithníodh sa tuarascáil neamhspleách ar an eachtra a ullmhaíodh thar ceann chomhairle an AE. Gníomh buile ba ea an t-ionsaí ós rud é go raibh na hOiséitigh faoi choimirce na Rúise (is poblacht laistigh de Chónaidhm na Rúise í an Oiséit Thuaidh), ach bhí fonn troda ar Mikheil Saakashvili, uachtarán na Seoirsia, ón uair a gealladh ballraíocht i NATO dá thír agus chuaigh sé sa seans. B’fhéidir go n-éireodh leis dá mbeadh Boris El’cin fós sa Chreimil ach bhí lámh níos socra ar stiúir na Rúise faoin am seo: b’éigean d’arm na Seoirsia cúlú agus d’aithin an Rúis neamhspleáchas na hOiséite Theas.

     Ba thubaiste dhaonna é cogadh na hOiséite dóibhsean a maraíodh, a gortaíodh, nó a díbríodh as a mbaile, ach bhí dóchas agam ag an am go dtiocfadh maitheas éigin as. Bhí súil agam go mbeadh ceannairí NATO níos cáiréisí feasta: go rithfeadh an smaoineamh leo nár chríonna an beart é ciceanna sa tiarpa a bhualadh ar bhéar codlatach. Go deimhin, bhí an chosúlacht ar chúrsaí ar feadh tamaill go raibh ciall ceannaithe ag ceannairí an iarthair. Nuair a toghadh Barak Obama, mar shampla, chualathas caint ar thús nua (‘reset’ i mbéarlagar na Meiriceánach) a chur leis an gcaidreamh idir na Stáit Aontaithe agus an Rúis, ach ba léir sara i bhfad go raibh straitéis an timpeallaithe air ais ar an gclár oibre. Tá dearcadh frith-Rúiseach forleathan i measc bhunaíocht na Stát Aontaithe ar chúiseanna éagsúla. I gcásanna áirithe, níl sa bhfrith-Rúiseachas ach iarmhairt an chogaidh fhuair: is annamh a thagann athrú meoin ar shean-seabhaic. I gcásanna eile, baineann sé le cúlraí pearsanta oifigeach stáit de bhunadh na Polainne, na Liotuáine nó na nGiúdach ar theith a sinsir ó réimeas na Sár. Ach thar aon rud eile, goilleann sé ar bhunaíocht Mheiriceá go bhfuil an Rúis ar an líon beag tíortha nach bhfuil sásta ceannasaíocht dhomhanda na Stát Aontaithe a aithint. Tuigeann an Ghearmáin is an tSeapáin gur chaill siad cogadh agus iompraíonn siad iad féin dá réir. Níl an tuiscint sin ag an Rúis ná ag an tSín, rud a fhágann go gcaithfear cordon sanitaire (claí teorann) a thógaint timpeall orthu trí bhagairt a chur ar réimis atá cairdiúil leo agus trí chabhair mhíleata a thabhairt do réimis atá in amhras orthu. Aon duine a shíleann go bhfuilim ag déanamh áibhéile, éisteadh sé leis an gcomhrá gutháin idir Victoria Nuland, leas-rúnaí stáit don Eoraip, agus Geoffrey Pyatt, ambasadóir na Stát Aontaithe chun na hÚcráine, agus iad ag socrú cén saghas rialtais a thiocfadh i gcumhacht i gCív nuair a bheadh na boinn bainte ón Uachtarán Yanukovič (creachadóir mínáireach a toghadh go daonlathach sa bhliain 2010 agus a bhí cairdiúil leis an Rúis):

‘Puipéid an Mhaidan’ (le caoinchead an ФСБ)

Chaith Nuland achasán leis an AE toisc go raibh comhréiteach sealadach á mholadh ag na hEorpaigh a ligfeadh do Yanukovič fanúint in oifig ar feadh scaithimh eile. Caithfear a rá, áfach, go raibh ballstáit áirithe de chuid an AE ag obair as lámh na Meiriceánach chun ding a shá idir an Rúis agus an Úcráin. An amhlaidh go raibh ‘Drang nach Osten’ (‘tiomáint soir’) na nGearmánach tosaithe in athuair? Ní dóigh liom é. Ní hé nach bhfuil cáineadh tuillte ag an nGearmáin is ag na cumhachtaí móra eile san AE—is cinnte go bhfuil mar ligeadar don tubaiste tarlú—ach is iad ballstáit nua an oirthir is mó a bhí ag iarraidh rialtas na hÚcráine a bhriseadh agus an tír a cheangal leis an AE. Más mian linn nath stairiúil a lua le polasaí reatha an AE, b’fhearr dúinn iompú ar an bPolainnis ná ar an nGearmáinis: bhíodh ‘od morza do morza’ (‘ó mhuir go muir’) mar mhana ag na Polannaigh sa 17ú céad nuair a shín an tír sin ón Muir Bhailt san iarthuaisceart soir ó dheas chomh fada le cósta na Mara Duibhe mar a bhfuil cathair Odes(s)a suite anois ...

Rus (c.1000); an Pholainn agus an Mathshlua Órga (c.1400)

     ‘Cúrsaí staire’ is ábhar don suíomh seo, ach sílim gur fiú géarchéim na hÚcraine a iniúchadh anseo ar dhá chúis. An chéad chúis go bhfuil cosúlachtaí follasacha idir an ghéarchéim atá anois ann agus an ghéarchéim sna Balcáin a chuir tús leis an gCéad Chogadh Domhanda. An fhianaise a thug iar-ambasadóir na Breataine chun na Rúise agus é ag labhairt os comhair choiste Eorpach Theach na dTiarnaí in Westminster, scanródh sé aon duine a bhfuil tuiscint aige ar stair na hEorpa:

An element of ‘sleep-walking’ was evident in the lead-up to the crisis. Sir Tony Brenton said that during the negotiation on the AA [‘association agreement’ .i. an comhaontú comhlachais idir an AE agus an Úcráin], any awareness of Russian hostility was not felt “at a high enough political level in the EU for people who really understand Russia actually to be asked how tough the Russian reaction was likely to be.” There was, he told us, “a lack of … simple thinking about how the Russians were behaving at that stage.” He added that the EU knew that the Russians “did not like what was happening,” but assumed “Ukraine could simply ride over that.”

House of Lords EU Committee, ‘The EU and Russia before and beyond the crisis in Ukraine’, 63

Is é sin le rá, níorbh fhiú le Merkel, le Hollande ná le Cameron ceist a chur ar na saineolaithe cuí ‘meas sibh cad a tharlóidh má thugaimid cic láidir don mhathúin sa bhall is íogaire dá chorp?’ Mar is eol do léitheoirí rialta an tsuímh seo, thug Christopher Clark The Sleepwalkers ar an sárleabhar a scríobh sé ar ghéarchéim na bliana 1914. Ní fhéadfadh Clark teideal níos oiriúnaí a roghnú dá shaothar agus is baolach go bhfuil an lucht suain lán chomh líonmhar i ranna gnóthaí eachtracha na hEorpa inniu agus a bhíodar céad bliain ó shin. An dara cúis go bhfuilim ag trácht ar an Úcráin anseo go raibh sé soiléir ón tús d’aon duine a thuig stair oirthear na hEorpa nárbh fhéidir an Úcráin a tharraingt isteach i gcomhghuaillíocht an iarthair gan fuil a dhoirteadh. Václav Klaus, iar-uachtarán na Seice, níor chuir sé fiacail ann nuair a labhair sé le coiste Theach na dTiarnaí:

Mr Klaus also urged us to consider internal factors within Ukraine. In his view, Ukraine was an inherently unstable entity, weakened by decades of political faction. He believed that Ukraine was a “heterogeneous, divided country, and that an attempt to forcefully and artificially change its geopolitical orientation would inevitably result in its break-up, if not its destruction.”

House of Lords EU Committee, ‘The EU and Russia before and beyond the crisis in Ukraine’, 64-65

Ní dóigh liom go mbeinn chomh borb leis sin (tá cáil na boirbe ar an Uasal Klaus), agus is cinnte nach mbeinn chomh gonta leis, ach táim sásta a rá gur inis sé an fhírinne lom. D’fhág cúrsa na staire go bhfuil pobal (nó pobail) na hÚcráine scoilte go domhain ar bhonn cultúir, ar bhonn creidimh, ar bhonn féiniúlachta náisiúnta, agus ar bhonn polaitíochta. Thairis sin, níl aicmí soiléire i gceist ann mar atá i dTuaisceart Éireann, sa Chipir, nó i mBoisnia: ina ionad sin, tá speictream casta ar toradh é ar mhíshocracht na staire sa taobh sin den domhan. Má tá Úcráiniseoirí Caitliceacha a bhfuil dea-chuimhne acu ar an Ostair agus droch-chuimhne acu ar an Aontas Sóivéideach in uachtar thiar sa Ghailís, tá Rúisigh Ortadocsacha a bhfuil dea-chuimhne acu ar an Aontas Sóivéideach agus droch-chuimhne acu ar náisiúnaithe Úcránacha a throid ar son na Naitsithe in uachtar thoir sa Donbass. Suite idir eatarthu ar an speictream tá Úcráiniseoirí Ortadocsacha agus Rúisiseoirí a áiríonn iad féin mar Úcráinigh, cé go mbeadh drogall ar roinnt acu a rá gur tír eachtrannach í an Rúis.

Leathnú na Polainne (c.1600); an Úcráin agus an Rúis (c.1700)

     D’eascair na náisiúin oir-Shlavacha atá ann anois ón Русь (Rus), stát scaoilte a raibh a lárionad suite i gCív agus a chuimsigh treibheanna Slavacha an oirthir (féach Mapa A). Tá an fhoinse choitinn sin soiléir ó na hainmneacha a thugtaí ar na ciníocha go stairiúil: mar atá, Великорусские (‘mór-Rúisigh’), Малорусские (‘mion-Rúisigh’ nó Úcránaigh) agus Белорусские (‘fionn-Rúisigh’ nó Bealarúisigh). Cuireadh cor sa stair sa bhliain 1240 nuair a scrios na Mongólaigh cathair Chív. D’fhan an chuid ba mhó den Русская земля (críoch Rúiseach) faoi smacht na Mongólach is a gcomharbaí sa Mhathshlua Órga (an dream ónar shíolraigh Tartaraigh an lae inniu) go ceann i bhfad, ach bhí cúpla eisceacht ann: tháinig iarthar na hÚcráine agus an Bhealarúis faoi cheannas na Polainne is na Liotuáine faoi seach, agus d’éirigh le roinnt cathracha a bhí suite i bhfad ó thuaidh fanúint neamhspleách (Mapa B). Bhris concas na Mongólach na naisc pholaitiúla idir ciníocha Slavacha an oirthir agus is ón 13ú céad nó ón 14ú céad amach a thosaigh na canúintí ag scarúint óna chéile. Cuireadh deighilt reiligiúnach leis na cinn eile sa bhliain 1596 nuair a thoiligh an chuid ba mhó de na heaspaig Ortadocsacha sa limistéar a bhí faoi smacht na Polainne údarás an phápa sa Róimh a aithint, cé gur choinníodar a liotúirge Slavóinise féin. Má ghlac pobal na Gailíse leis an Eaglais Chaitliceach ‘Ghréagach’ seo, chuir an t-athrú creidimh seo olc as cuimse ar Úcránaigh Ortadocsacha níos faide soir agus d’éirigh siad amach i gcoinne na Polainne sa bhliain 1648. Bunaíodh stát beag Úcráineach timpeall ar chathair Chív, cé go raibh Polannaigh Chaitliceacha ag bagairt air ón iarthar agus Turcaigh Mhoslamacha ag bagairt air ón deisceart. Ach suite lastoir den Úcráin bhí impireacht Ortadocsach na Rúise agus tógadh an stát beag faoi sciath царь всея Руси ('impire na Rúise uile') nuair a síníodh Conradh Pereiaslav sa bhliain 1654 (Mapa D). As sin amach, lean na Rúisigh orthu ag gluaiseacht ó dheas i dtreo na Mara Duibhe, glúin i ndiaidh glúine, agus de réir mar a baineadh réigiúin nua i ndeisceart na hÚcráine den Tuirc, bhog lonnaitheoirí Slavacha isteach sa Новороссия (‘Rúis Nua’) a bhí á cruthú (Mapa E). D’fhás comhphobail mheasctha a raibh idir Úcránaigh agus Rúisigh iontu sna críocha a gabhadh. Má thuigtear an stair seo, tuigfear cén fáth go bhfuil an Úcráin ina ‘heterogeneous, divided country’, mar adúirt an té adúirt. De réir dhaonáireamh na bliana 2001, d’áirigh 77.8 % den phobal iad féin mar Úcráinigh agus 17.3 % mar Rúisigh. Léirigh an daonáireamh céanna go raibh an Úcrainis mar chéad teanga ag 67.5 % den phobal agus an Rúisís ag 29.6 %. Sa Chrimé, áfach, ba Rúisigh iad 60 % den phobal: níor áirigh ach 24 % de mhuintir na Crimé iad féin mar Úcráinigh agus ba Thartaraigh iad 10 % eile.

An Ostair agus an Rúis (c.1800); teangacha na hÚcráine

     Cad is féidir a dhéanamh agus cúrsaí mar atá siad faoi láthair? In ainneoin na ndeacrachtaí uile, sílim go bhfuil creatlach an réitigh atá riachtanach soiléir go leor:

1. Ba chóir do na Meiriceánaigh aire a thabhairt dá ngnóthaí féin. (Samhlaigh an raic a thógfaí dá mbeadh an Rúis ag cur a ladair i bpolaitíocht Mheicsiceo nó Cheanada.)
2. Ba chóir do chumhachtaí móra an AE a rá leis na Polannaigh is na Liotuánaigh go bhfuil dóthain dochair déanta acu agus cluas bhodhar a thabhairt dóibh aon uair a bheidh an cheist seo faoi chaibidil feasta.
3. Ba chóir an Úcráin a aithint mar stát a bheidh neodrach go buan, ar aon dul leis an Eilvéis.
4. Ba chóir stát feidearálach a dhéanamh as an Úcráin agus saoirse leathan a thabhairt do na réigiúin éagsúla—go hairithe i gcúrsaí cultúir agus teanga. Níor mhiste eiseamláir na hEilvéise a leanúint sa chomhthéacs seo chomh maith.
5. Ba chóir dhá reifreann a eagrú, faoi scáth na hEagraíochta um Shlándáil agus Comhar san Eoraip (OSCE), chun stádas na Crimé agus chathair Sevastopol’ a shocrú.
6. Ba chóir don AE gníomhú i gcomhar leis an Aontas Eacnamaíoch Eoráiseach chun trádáil a éascú idir an dá bhloc, sa chaoi go mbeadh an Úcráin in ann breathnú siar agus soir ag an am céanna.

An dtarlóidh sé sin? Nílim dóchasach, agus tá tuairim agam gurb í an chéad chéim thuas an ceann is deacra díobh ar fad.

Leanúnachas na staire

Leanúnachas: Washington agus Kruger

One of the marks of maturity in Irish historical studies has been a growing interest in pinpointing discontinuities rather than ironing out elisions.

R.F. Foster (eag.), The Oxford Illustrated History of Ireland (Oxford, 1989), v.

B’shin í an chéad abairt a scríobh Roy Foster san Oxford Illustrated History of Ireland, leabhar a foilsíodh sa bhliain 1989. Níl aon amhras orm ach go bhfuil an claonadh sin le brath ar staireagrafaíocht na hÉireann le glúin anuas. Ach an fíor gur comhartha é go bhfuil léann na staire in Éirinn tagtha in inmhe sa deireadh thiar thall? Seo mar a scríobhas sa leabhar liom dar teideal Ó Chéitinn go Raiftearaí, leabhar a foilsíodh sa bhliain 2011:

Dá mbeadh orm éirim an leabhair seo a chur i bhfocal amháin, is é ‘leanúnachas’ an focal a roghnóinn.

Vincent Morley, Ó Chéitinn go Raiftearaí (BÁC, 2011), 272.

Is éigríonna an staraí mé, más fíor don Ollamh Foster. Thairis sin, ós rud é gur foilsíodh an chéad leabhar liom chomh fada siar leis an mbliain 1995, níl ach caolseans go dtiocfaidh feabhas orm an tráth seo de mo shaol. Is dóichí ná a mhalairt go bhfuil sé i ndán dom an turas a dhéanamh ó leanbaíocht na hóige go dtí leanbaíocht na haoise gan an ghaois chothrom is dual don staraí aibí a bhaint amach. Insint na fírinne, braithim gur in olcas atáim ag dul. Is é sin le rá, gur léire dom leanúnachas na staire de réir mar a théim in aois. Thánag ar théacs le déanaí a bhaineann le hábhar agus sílim nár mhiste é a chur i láthair anseo.

     Is é atá ann, amhrán Gaeilge a léas don chéad uair níos mó ná deich mbliana ó shin. Bhíos ag múineadh cúrsa in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, le linn do bhall den fhoireann bhuan a bheith ar shaoire shabóideach. Ag an am céanna, bhíos ag scríobh an leabhair a foilsíodh faoin teideal Washington i gCeannas a Ríochta sa bhliain 2005. Rith sé liom gurbh fhiú dom an deis a thapú le spléachadh a thabhairt ar na lámhscríbhinní Gaeilge i gcnuasach Dhubhghlas de hÍde, cnuasach atá ar caomhú i leabharlann na hollscoile i nGaillimh. Ar an drochuair, ní raibh aon aiste a bhain le réabhlóid Mheiriceá sa chnuasach ach, mar a tharlaíonn go minic nuair a bhíonn taighde staire ar siúl, d’aimsíos cúpla téacs eile nár bhain leis an ábhar a bhí idir lámha agam ach a bhí fíor-shuimiúil mar sin féin. Bhí an t-amhrán atá le léamh thíos anseo ar cheann acu. Dheineas cóip den amhrán agus chuireas i dtaisce í go cúramach. Coicís ó shin, chinneas gur mhithid na nótaí taighde go léir a bhí caite isteach i bhfillteán ramhar a raibh ‘miscellaneous’ breactha ar a dhroim, gur mhithid dom iad a rangú de réir ábhair agus tréimhse sa chaoi go bhféadfainn teacht orthu go héasca amach anseo. Bhí an t-amhrán dar tús ‘Éistidh lem scéalsa’ ligthe i ndearmad agam, ach nuair a léas an téacs in athuair rith an smaoineamh céanna liom a rith liom an chéad uair a leagas súil air: cé gur amhrán é a bhaineann le blianta deireanacha an 19ú céad, tá an meon ceannann céanna léirithe ann is atá léirithe i litríocht pholaitiúil an 18ú céad. Dá gcloisfeadh Eoghan Rua Ó Súilleabháin an t-amhrán seo, thuigfeadh sé teachtaireacht an fhile ar an toirt.

Leanúnachas: Louis XVI agus Patrice de MacMahon

     Is i lámhscríbhinn 49 i gcnuasach de hÍde atá bunchóip an amhráin. Cóipleabhar is ea é a scríobhadh sa bhliain 1917. De réir nóta atá curtha leis an amhrán, ba é Tadhg Ó Crualaoich, file a bhí i mBaile Bhuirne, an t-údar agus bailíodh na focail ó amhránaí darbh ainm Tomás Ó Suilleabháin a raibh cónaí air i nGuagán Barra. Cuireadh na nótaí seo a leanas leis an téacs sa lámhscríbhinn:

véarsa 1, líne 7: ‘breacadh’ = ‘sean-iarainn chaite’
véarsa 3, líne 7: ‘Tadhg an Easna’ = ‘fonn clúmhail i gCúige Mumhan do chum duine de mhuintir Shúilleabháin’
véarsa 5, líne 6: ‘cataibh’ = ‘ní fheadar cé hiad na cait féin’

Is sa tréimhse 1878-79 a cumadh an t-amhrán de réir dealraimh. Bhí impireacht na Breataine i mbarr a réime ag an am agus í sáite i gcaismirtí ar fud na cruinne. San Afraic Theas, d’fhógair an Bhreatain sa bhliain 1877 go raibh deireadh curtha le neamhspleáchas Phoblacht na hAfraice Theas (an Transvaal mar a ghlaoití uirthi go hiondúil) agus gur choilíneacht Bhriotanach a bheadh sa stát sin feasta. Ní mó ná sásta a bhí na Bóraigh, ach choinníodar guaim orthu féin go ceann tamaill. Thaistil ceannaire an Transvaal, Paul Kruger (féach véarsa 1, líne 7) go Londain faoi dhó sna blianta 1878 agus 1879 ach theip ar na cainteanna comhréitigh agus d’éirigh na Bóraigh amach an bhliain dár gcionn. Bhriseadar ar arm na Breataine i gcathanna Laing’s Nek agus Majuba i mí Eanáir agus i mí Feabhra na bliana 1881 faoi seach. Thuig rialtas na Breataine go mbeadh cogadh dian ag teastáil chun na Bóraigh a chloí agus chinneadar nárbh fhiú an tairbhe an trioblóid – cuimhnigh nár thángthas ar ór sa Transvaal go dtí an bhliain 1886. D’aithin an Bhreatain neamhspleáchas Phoblacht na hAfraice Theas in athuair. Níor chogadh mór é Céad Chogadh na mBórach ach bhain tábhacht shiombalach leis mar sin féin: bhí an taoide bhándearg a leath ar fud na cruinne i rith an 19ú céad tar éis cúlú in áit amháin. Níor tharla sé seo i ngan fhios do mhuintir Mhúscraí!

     Sa chúigiú véarsa, thuar an file go raibh an Ghearmáin agus an Fhrainc ar tí iompú i gcoinne na Breataine. Bhí Comhdháil Bheirlín ar siúl i samhradh na bliana 1878 agus is iomaí údar easaontais a bhí idir cumhachtaí móra na hEorpa: an chnámh spairne ba mhó ar fad ná conas a roinnfí cúigí na nOtamánach tar éis an bhua a bhain na Rúisigh orthu i gcogadh na mblianta 1877-78. Bhí an Éigipt ar cheann de na cúigí sin agus tá tuairim agam nach é ‘cataibh’ an focal a bhí i gcúigiú véarsa an amhráin ó cheart ach ‘khedive’ - an teideal a bhí ar rialtóir na hÉigipte ag an am. Sa bhliain 1879, chuaigh an Bhreatain agus an Fhrainc i bpáirt le chéile chun an Khedive Iosma’il Paise a bhriseadh agus mac leis a bhí níos géilliúla a cheapadh mar khedive ina áit. Bhí Patrice de MacMahon (véarsa 6, líne 1), fear de bhunadh na hÉireann, ina uachtarán ar an bhFrainc ón mbliain 1873 go dtí an bhliain 1879. Bhí MacMahon ina oifigeach airm sular ghabh sé le polaitíocht agus thuill sé clú dó féin i rith Chogadh na Crimé (véarsa 6, líne 4) nuair a ghabh sé dún de chuid na Rúiseach ag léigear Sevastopol’. Bhí teannas idir impireachtaí na Rúise (véarsa 6, líne 5) agus na Breataine ag an am chomh maith. Sa bhliain 1878 sheol na Rúisigh ambasáid chun na hAfganastáine. Ar ndóigh, ní fhéadfadh rialtas na Breataine a leithéid d’easurraim a fhulaingt – bhí na hAfganastánaigh á n-iompar féin amhail is dá mbeidís neamhspleách. B’éigean fios a mbéasa a mhúineadh dóibh agus chuir na Briotanaigh tús leis an Dara Cogadh Angla-Afganastánach an bhliain chéanna. Bhí an bua acu agus nuair a síníodh conradh síochána sa bhliain 1880 ghlac na hAfganastánaigh leis go mbeadh polasaí eachtrach a dtíre faoi stiúir na Breataine feasta.

Leanúnachas: Géanna Fiáine agus Fíníní

     Seo é téacs an amhráin a chum Tadhg Ó Crualaoich:

Éistidh lem scéalsa a charaid

Éistidh lem scéalsa a charaid,
     cé gurbh annamh ar siúl mo bhéal,
táim ag smaoineamh ar fhilíocht le tamall
     is tá an-bhunús lem scéal;
tá rod iron Sheáin mhóir ag leaghadh
     is go tapaidh mura mbuailfear é,
go mbainfidh Pól Kruger as breacadh
     ar maidin le fáinne an lae.

Is a dhaoine, “cad é ’tá bhur ndalladh?”
     nár abraimid linn féin,
is gur mithid dúinn tinteacha lasadh
     is fada táimid gan spré;
abraimis an chré is an salm
     agus iarraimis cúnamh Dé,
agus tógaimis suas ár gcuid airm
     ar maidin le fáinne an lae.

Tá ór is stór faoinár dtalamh
     dá gcnagfaí an slabhra tréan,
do dhein go dlúth sinn do cheangal
     is d’fhág sinn dall gan léann;
caitear an báire suas feasta
     tá an talamh go brách chun plé,
agus seinntear máirseáil Thaidhg an Easna
     ar maidin le fáinne an lae.

Tá páirceanna breátha chun reatha againn
     is ár gcapaill tá umhal chun léim,
nuair cuirtear an púdar sa charraig
     is tapaidh go bpléascann sé;
tá Clanna Gael láidir thar caise
     is a bpící breá geal roimh ré,
is tiocfaidh siad chugainn faoi mhaise
     ar maidin le fáinne an lae.

Tá an Prúiseach ag dúchaint le fearg
     is ní fada go labharfaidh sé,
is tabharfaidh sé cúnamh dá charaid
     is fada tá siúd dá léamh;
ach má chorraíonn an Francach mór fada
     is ós na cataibh má gheibheann fair play,
déanfaidh sé poll tríd an bhfala
     ar maidin le fáinne an lae.

Is ní maíte orthu claíomh géar MhacMahon,
     tá a ainm go hard á léamh,
gur lena intleacht d’ísligh sé an fala,
     le gaisce san ard-Chrimé;
má thagann an Rúiseach thar charraig
     is go gcnapfaidh sé Seán mór méith,
beidh Kruger i Londain go tapaidh
     ar maidin le fáinne an lae.

Is tiocfaidh Ó Donnabháin Rosa
     thar farraige chugainn go tréan,
is a thrúip lena ngéar-chlaimhtibh geala
     is is tréan beidh caitheamh piléar;
traochfaimid béara na Sacsan
     gan mhairg le grásta Dé
is beidh Éire againn féin chun ár sleachta
     ar maidin le fáinne an lae.

Ó Donnabháin Rosa agus banna a d’eisigh Fíníní Mheiriceá

     Ní nach ionadh, baineann dramatis personae an amhráin leis an ré inar cumadh é. Ní hionann é agus litríocht pholaitiúil an 18ú céad sa mhéid sin: má choinnigh an Fhrainc an pháirt lárnach a bhí aici riamh anall, ghlac an Ghearmáin is an Rúis páirteanna na Spáinne is na hOstaire. Mar an gcéanna, thóg Paul Kruger agus na Bóraigh an áit a bhíodh ag George Washington agus na Meiriceánach. Agus seo rud atá níos suimiúla fós: tugadh an pháirt a bhíodh ag Tiarna an Chláir agus na ‘géanna fiáine’ san 18ú céad do Dhiarmaid Ó Donnabháin Rosa agus ‘Clanna Gael’. Dhá fhocal – ‘Clanna Gael’ – atá scríofa sa lámhscríbhinn, leagan atá slán ó thaobh na gramadaí, ach bheadh trí fhocal níos cruinne ó thaobh na staire de: ‘Clan na Gael’ a bhí ar eagraíocht na bhFíníní sna Stáit Aontaithe. Thosaigh Ó Donnabháin Rosa ag bailiú airgid le haghaidh ciste cogaidh (an skirmishing fund) sa bhliain 1875. Is é an plean a bhí aige ná Fíníní aonair a chur ó Mheiriceá go Sasana chun buamaí a leagan agus foirgnimh a bhain le rialtas nó le harm na Breataine a shéideadh san aer. I bhfocail an amhráin, ‘nuair cuirtear an púdar sa charraig is tapaidh go bpléascann sé’ ...

     Neamhaibí agus saonta mar atáim, chím leanúnachas soiléir idir dearcadh polaitiúil an amhráin thuas agus an dearcadh a léiríodh sa litríocht pholaitiúil a cumadh i rith an 18ú céad. Admhaím, áfach, go bhfuilim faoi mhíbhuntáiste mór: is amhlaidh go dtuigim na foinsí príomha agus cuireann an t-eolas sin srian nach beag ar mo chumas samhlaíochta. Dá mbeinn dall ar an nGaeilge, cá bhfios nach mbeadh easpa leanúnachais na staire chomh feiceálach domsa is atá sé do staraithe eile?

Amhráin stairiúla

Tá séasúr na seafóide buailte linn arís, cé go mbeadh ‘séasúr an tsléachta’ níos feiliúnaí i mbliana agus ár á dhéanamh uair amháin eile ar mhuintir cráite na Pailistíne. Céad bliain ó shin, sular ghabh arm na Breataine an treo sa ‘chogadh chun deireadh a chur le cogaí’, bhí an dúiche sin chomh síochánta le háit ar bith ar domhan. Níor mhiste dúinn machnamh a dhéanamh ar dhán na bPailistíneach le céad bliain anuas gach uair a chloisimid brilléis fhaiseanta sna meáin faoi speabhraíd a rugadh ‘in a herdsman’s shed’ agus stair rúnda éigin nár léigh aon duine beo.

     Bíodh sin mar atá, is nós seanbhunaithe agam é liosta a dhréachtú i mí Lúnasa: leabhair agus scannáin a bhí faoi chaibidil anseo anuraidh agus arú anuraidh faoi seach; liosta de na hamhráin stairiúla is fearr atá agam i mbliana. Má fhiafraítear díom cén slat tomhais a bhí agam chun fiúntas na n-amhrán a mheas, tá freagra simplí ar an gceist: mar atá, mo bhreith féin. Ní fhéadfadh an liosta thíos a bheith mórán níos suibiachtúla, ach dheineas iarracht trí ghné a chur san áireamh agus na hamhráin á roghnú agam. Is é an chéad rud a cuireadh san áireamh ná feabhas an cheoil: an bhfanann an fonn sa chuimhne? An dara rud ná cumhacht na bhfocal: an bhfuil íomhánna nó frásaí iontu a oibríonn ar mhothúcháin na n-éisteoirí? An tríú rud ná an tábhacht a bhain le hamhrán: an raibh tóir ag pobal áirithe air uair éigin? Ach ina dhiaidh sin is uile, is liosta pearsanta é seo agus admhaím go bhfuil cúpla amhrán ar an liosta thíos toisc go bhfuil baint acu le mo shaol féin.

     Seo daoibh liosta na bliana más ea. Tosnóidh mé ag bun an dréimire mar is gnách.

10.  El paso del Ebro

Póstaeir a chuir poblachtaigh na Spáinne amach

Is amhrán é seo a cumadh i rith Chogadh Cathartha na Spáinne. Baineann sé leis an ionsaí a dhein arm na Poblachta trasna abhann an Ebro i mí Iúil 1938.  D’éirigh go maith leis an ionsaí i dtús báire ach b’éigean do na Poblachtaigh cúlú nuair a dhein fórsaí Franco frithionsaí orthu. Cé gur cumadh focail an amhráin sa bhliain 1938, cuireadh iad le fonn traidisiúnta dar theideal ‘¡Ay, Carmela!’ Go deimhin, tá amhrán eile ó Chogadh Cathartha na Spáinne a cuireadh leis an bhfonn céanna – is é sin, an t-amhrán dar teideal ‘Viva la quince brigada’ faoi cheann de na briogáidí idirnáisiúnta a throid ar son na Poblachta.

El ejército del Ebro,
Rumba la, rumba la, rumba la,
El ejército del Ebro,
Rumba la, rumba la, rumba la,
Una noche el río pasó.
¡Ay, Carmela! ¡Ay, Carmela!
Una noche el río pasó.
¡Ay, Carmela! ¡Ay, Carmela!

Arm an Ebro,
rumba la, rumba la, rumba la,
arm an Ebro,
rumba la, rumba la, rumba la,
chuaigh sé trasna na habhann oíche áirithe,
Ay, Carmela! Ay, Carmela!
chuaigh sé trasna na habhann oíche áirithe,
Ay, Carmela! Ay, Carmela! 

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

9. L'Internationale

Jean Jaurès, ceannaire sóisialach a dúnmharaíodh an 31 Iúil 1914

Is é seo iomann na gluaiseachta sóisialaí idirnáisiúnta. Eugène Pottier, iarbhall de Chomún Phárais, a chum na focail sa bhliain 1871 agus chuir Pierre De Geyter fonn leo sa bhliain 1888. Ba ghearr go raibh an t-amhrán á chanadh i mórán teangacha ar fud na cruinne. Chuir Máirtín Ó Cadhain, údar Cré na Cille, Gaeilge ar an amhrán agus is leis an t-aistriúchán thíos.

Debout, les damnés de la terre,
Debout, les forçats de la faim,
La raison tonne en son cratère,
C’est l’éruption de la fin.
Du passé faisons table rase,
Foule esclave, debout, debout,
Le monde va changer de base,
Nous ne sommes rien, soyons tout.

C’est la lutte finale,
Groupons-nous, et demain
L’Internationale
Sera le genre humain

Músclaíg, a bhratainn na cruinne,
A dhíogha an ocrais, aire daoibh!
Tá an tuiscint ina buabhall buile,
Ag saighdeadh an duine chun malairt saoil.
De sheanré na ngeasróg déanam easair,
Ar na laincisí, músclaíg;
Sinne nach faic muid gheobhaimid gradam;
An seanreacht leagfar bun os cionn.

Is í an troid scoir í, a bhráithre,
Éirímis chun gnímh;
An tInternational
Snaidhm comhair an chine dhaonna.

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

8. Боже, Царя храни!

Nikolaj II, Sár na Rúise Uile, agus an Banimpire Aleksandra

Níor mhiste dom sciuird ar dheis a thabhairt ar eagla go gceapfaí go bhfuil claonadh bídeach i dtreo na heite clé le brath ar an liosta seo. Ba é seo amhrán náisiúnta na Rúise roimh réabhlóid na bliana 1917. Aleksej L’vov a chum an ceol agus Vasilij Žukovskij, file, a scríobh na focail. Bhíos i mo pháiste nuair a chualas an ceol ar dtús: ba cheoltéama é le haghaidh leagain teilifíse den úrscéal Война и мир (Cogadh agus síocháin) le Lev Tolstoj a dhein an BBC. Níorbh fhada ina dhiaidh sin gur chualas an fonn céanna arís (agus é ag coimhlint le hamhrán náisiúnta na Fraince, an Marseillaise) i ‘Réamhcheol na Bliana 1812’ le Čajkovskij. Bhíos chomh tógtha sin leis an saothar gur cheannaíos fadcheirnín de cheol Čajkovskij – an chéad fhadcheirnín a cheannaíos riamh. Ach mar staraí a chuireann béim ar an gcruinneas i gcónaí, caithfidh mé Čajkovskij agus an BBC a bheachtú: níor cumadh ‘Боже, Царя Храни!’ go dtí an bliain 1833, rud a fhágann go raibh sé mí-aimseartha an fonn a úsáid i saothair a bain le heachtraí a thit amach sa bhliain 1812. Tá an bunleagan maille le traslitriú le léamh thios.

Боже, Царя храни!
Сильный, державный,
Царствуй на славу, на славу нам!

Царствуй на страх врагам,
Царь православный!
Боже, Царя храни!

[Bože, Carja xrani!
Sil’nyj, deržavnyj,
Carstvuj na slavu, na slavu nam!

Carstvuj na strax vragam,
Car’ pravoslavnyj!
Bože, Carja xrani!]

A Dhia, tabhair slán an Sár!
Láidir maorga,
rialaigh chun glóire, chun ár nglóire!

Rialaigh chun eagla na namhad,
Sár ceartchreidmheach.
a Dhia, tabhair slán an Sár!

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

7. Ay Nicaragua, Nicaragüita

Managua, an 17 Iúil 1979

Thugas trí chuairt ar Nicearagua sna 1980í nuair a bhí an Frente Sandinista i gcumhacht agus na Contras, treallchogaithe frith-réabhlóideacha a bhí armtha, eagraithe agus íoctha ag na Stáit Aontaithe, ag troid ina gcoinne. Dá mba iad na Rúisigh a d’eagraigh na Contras thabharfaí ‘sceimhlitheoirí’ orthu, ar ndóigh, ach ós rud é go raibh ‘Made in USA’ stampáilte ar a dtóin ní bheadh sé sin stuama. Is é seo an t-amhrán is mó a chanadh lucht tacaíochta na Sandinistas sna blianta úd. An t-amhránaí Carlos Mejia Godoy a chum; bhí an t-ádh liom gur chualas é á chanadh ag ceolchoirm i Managua. Ní foláir cúpla tagairt san amhrán a mhíniú. Is focal é ‘Nicaragüita’ a chiallaíonn ‘Nicearagua beag’ ach is ainm é ar bhláth a fhásann sa tír chomh maith. Ba thaoiseach dúchasach é Diriangén a throid i gcoinne na Spáinneach nuair a bhíodar ag iarraidh coilíniú a dhéanamh ar Nicearagua sa 16ú céad. Is ceantar é Tamagás atá suite ar bhruach Loch Managua agus a bhfuil cáil na háilleachta air.

Ay Nicaragua, Nicaragüita,
La flor más linda de mi querer,
Abonada con la bendita, Nicaragüita,
Sangre de Diriangén.
Ay Nicaragua sos mas dulcita
Que la mielita de Tamagás,
Pero ahora que ya sos libre, Nicaragüita,
Yo te quiero mucho más.

A Nicearagua, a Nicearagua bhig,
an bhláth is áille i mo chroí,
leasaíodh tú, a Nicearagua bhig,
le fuil bheannaithe Diriangén.
A Nicearagua is milse thú
ná an mhil ó Thamagás,
ós rud é go bhfuilir saor anois, a Nicearagua bhig,
is mó go mór an grá atá agam duit.

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo agus é á chanadh ag Carlos Mejia Godoy.

6. Grândola Vila Morena

Liospóin, an 25 Aibreán 1974

Is amhrán é seo a chum an t-amhránaí Zeca Afonso chun comhar na gcomharsan in Grândola, baile atá suite san Alentejo, tuairim is 70 km ó dheas ó Liospóin, a mhóradh. Chuir réimeas an Dr Marcello Caetano, deachtóir na linne, cosc ar roinnt de na hamhráin a chum Afonso toisc go raibh claonadh an údair i leith na heite clé ró-fhollasach iontu. Níor cuireadh cosc ar ‘Grândola’, áfach, rud a d’fhág go bhféadfaí é a chraoladh gan aird na n-údarás a tharraingt, agus roghnaigh na hoifigigh shóisearacha a d’éirigh amach i gcoinne na deachtóireachta an t-amhrán mar chomhartha rúnda do lucht na comhcheilge ar fud na tíre: nuair a chualadar an t-amhrán á chraoladh ar Rádio Renascença, stáisiún raidió príobháideach, ba chomhartha dóibh é go raibh an t-éirí amach ag tosnú. Tá tábhacht ar leith ag an amhrán domsa mar ba as an bPortaingéil an chéad chailín ar thiteas i ngrá léi riamh agus bhronn sí fadcheirnín d’amhráin Zeca Afonso orm – fadcheirnín atá agam i gcónaí – cé nach bhfuil ‘Grândola’ ina measc.

Grândola, vila morena,
Terra da fraternidade,
O povo é quem mais ordena,
Dentro de ti, ó cidade.

Dentro de ti, ó cidade,
O povo é quem mais ordena,
Terra da fraternidade,
Grândola, vila morena.

A Grândola, a bhaile chrón,
a fhearainn an bhráithreachais,
is é an pobal is mó a rialaíonn,
laistigh díot, a chathair.

Laistigh díot, a chathair.
is é an pobal is mó a rialaíonn,
a fhearainn an bhráithreachais,
a Grândola, a bhaile chrón.

Is féidir éisteacht leis an amhrán á chanadh ag Zeca Afonso anseo.

5. Mo Ghille Mear

‘Will he no come back again?’ Tá tuairim agam nach dtiocfaidh ...

Ba mhór an náire dom é mura mbeadh amhrán amháin i nGaeilge ar an liosta agus seo daoibh é. Amhrán Seacaibíteach is ea é seo a chum Seán Clárach Mac Dónaill nuair a theip ar éirí amach na bliana 1745 in Albain. Ba é an Prionsa Séarlas an ‘gille mear’, an ‘buachaill beo’. Is focal Albanach é ‘gille’ a chiallaíonn ‘buachaill’; is ionann é agus ‘giolla’ ó thaobh na sanasaíochta de.

Bímse buan ar buairt gach ló,
ag caí go cruaidh ’s ag tuar na ndeor,
mar scaoileadh uainn an buachaill beo,
is nach ríomhthar tuairisc uaidh, mo bhrón.

Is é mo laoch mo ghille mear!
Is e mo Shaesar gille mear!
Ní bhfuaras féin aon tsuan ar séan
ó chuaigh i gcéin mo ghille mear!

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

4. Lillibullero

An Prionsa Oráisteach ag Cath na Bóinne

Tá stair chasta ag an amhrán seo. Amhrán Éireannach is ea é ó cheart a d’úsáid lucht na Comhdhála Caitlicí sna 1640í. Ar mhí-ámharaí an tsaoil, tá focail an amhráin bhunaidh caillte – go deimhin, is beag amhrán a tháinig anuas chugainn ó thréimhse ar bith roimh Chogadh an Dá Rí. Níor tháinig slán den bhunleagan ach an teideal ‘Liliburlero’. Ach cad is brí leis an teideal sin? Dhein Breandán Ó Buachalla amach (agus nílim chun easaontú leis) gurb é atá sa teideal ná ‘Lilly ba léir ó, budh linn an lá’, nó, lena rá ar bhealach eile, ‘Bhí Lilly soiléir: beidh an lá linn’. Astralaí cáiliúil ba ea William Lilly (1602-81) a thuar go gcaillfeadh Séarlas I a chloigeann. Nuair a bhí Fuigeanna Shasana ag cur i gcoinne Shéamais II sna 1680í, chuir duine díobh, an Tiarna Wharton (1648-1715) focail nua leis an seanfhonn Éireannach. Tá na focail curtha i mbéal Gaeil a raibh ríméad air de bharr na n-athruithe polaitiúla go léir a bhí ag titim amach. Na polasaithe a thaitin leis na Gaeil, ar ndóigh, chuireadar olc as cuimse ar Shasanaigh agus dúradh faoin amhrán nua-chumtha gur shéid sé Séamas II as trí ríocht. Is annamh a chloistear na focail anois, ach tá blaiseadh beag le fáil anseo thíos.

Ho, brother Teague, dost hear the decree?
Lillibullero bullen a la,
We are to have a new deputy
Lillibullero bullen a la.

Lero Lero Lillibullero
Lillibullero bullen a la,
Lero Lero Lero Lero
Lillibullero bullen a la,

Oh by my soul it is a Talbot
Lillibullero bullen a la,
And he will cut every Englishman’s throat
Lillibullero bullen a la.

Tá stair an amhráin mínithe i gclár raidió de chuid an BBC anseo; tá Breandán Ó Buachalla le cloisint tar éis ocht nóiméad agus míníonn sé an teideal tar éis deich nóiméad.

3. Le Chant des Partisans

Buíon sceimhlitheoirí (mar a thug rialtas na linne orthu) i mbun traenála

Anna Marly, bean de bhunadh na Rúise a tógadh sa bhFrainc agus a chaith an Dara Cogadh Domhanda i Londain, a chum ceol an amhráin seo sa bhliain 1941. Chuir sí focail Rúisise leis an gceol agus chanadh sí féin an t-amhrán. Thaitin an fonn go mór le Joseph Kessel agus Maurice Druon, uncail agus nia a bhí ina mbaill d’fhórsaí na Fraince Saoire, agus chuireadar focail Fraincise leis sa bhliain 1943. Craoladh an leagan nua ar an raidió agus ba ghearr go raibh sé in úsáid ag lucht an Résistance sa bhFrainc féin.

Ami, entends-tu le vol noir des corbeaux sur nos plaines ?
Ami, entends-tu les cris sourds du pays qu'on enchaîne ?
Ohé ! partisans, ouvriers et paysans, c’est l'alarme !
Ce soir l’ennemi connaîtra le prix du sang et des larmes.

A chara, an gcloiseann tú eitilt dhubh na bpréachán os cionn ár machairí?
A chara, an gcloiseann tú screadach bhalbh na tíre atá i ngéibhinn?
Óró! a throdairí, a oibrithe agus a fheirmeoirí, tá an t-aláram tugtha!
Anocht a thuigfidh an namhaid luach na fola agus na ndeor.

Tá an t-amhrán á chanadh ag Anna Marly, a chum an ceol, anseo.

2. Nkosi sikelel' iAfrika

Ar ndóigh, bhí sé de cheart ag an Afraic Theas í féin a chosaint

Chum Enoch Sontonga an t-amhrán seo mar iomann sa bhliain 1897. Sa Chóisis, teanga dhúchasach de chuid na hAfraice Theas, a bhí na focail bhunaidh ach aistríodh an t-iomann go teangacha dúchasacha eile de réir a chéile agus chuaigh daoine as gach cearn den tír i dtaithí air ina dteanga féin. Sa bhliain 1925, chinn an African National Congress go gcanfaí ‘Nkosi sikelel' iAfrika’ chun clabhsúr a chur ar chruinnithe na gluaiseachta. Ba ghearr gur aithníodh é mar amhrán an ANC: ní iomann eaglasta a bheadh ann feasta ach amhrán polaitiúil. Chun aontas (agus armóin) a chothú i measc lucht leanúna an ANC, socraíodh go gcanfaí línte áirithe i dteangacha ar leith. Mar shampla, sa leagan oifigiúil a chantar anois tá línte 1 agus 2 i gCóisis ach is i Súlúis atá línte 3 agus 4.

Nkosi Sikelel’ iAfrika
Maluphakanyisw’ uphondo lwayo,
Yizwa imithandazo yethu
Nkosi sikelela, thina lusapho lwayo

A Thiarna, beannaigh an Afraic,
go n-éirí a spiorad chun na spéartha,
éist lenár nguíonna,
beannaigh, a Thiarna, sinne do chlann.

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

1. La Marseillaise

Rouget de Lisle ag canadh La Marseillaise don chéad uair

Is ea, cad eile a bheadh sa chéad áit? An Captaen Rouget de Lisle, innealltóir óg i ngarastún Strasbourg, a chum an t-amhrán sa bhliain 1792 nuair a d’fhógair an Fhrainc cogadh ar an Ostair. Ghlac saighdiúirí na poblachta go fonnmhar leis an iomann réabhlóideach agus aithníodh go hoifigiúil é mar amhrán náisiúnta na Fraince sa bhliain 1795 – cé gur bhain an tImpire Napoléon an stádas sin de nuair a tháinig sé i gcumhacht. B’éigean fanúint go dtí an bhliain 1879 sular athdhearbhaíodh stádas an amhráin mar iomann náisiúnta na tíre.  Tá an t-aistriúchán Gaeilge le fáil anseo.

Allons enfants de la patrie,
Le jour de gloire est arrivé !
Contre nous de la tyrannie
L’étendard sanglant est levé,
L’étendard sanglant est levé.
Entendez-vous dans les campagnes
Mugir ces féroces soldats ?
Ils viennent jusque dans vos bras
Égorger vos fils, vos compagnes !

Aux armes, citoyens,
Formez vos bataillons,
Marchons, marchons !
Qu’un sang impur
Abreuve nos sillons !

Éirígí ’chlanna na tíre,
tá lá na glóire buailte linn!
agus brat fuilteach na daoirse
á bhagairt ag tíoráin orainn,
á bhagairt ag tíoráin orainn!
Éistigí ’mhuintir na tuaithe
béicíl na n-amhas gan daonnacht,
táid ag marú óige ’s bantracht
is ag réabadh trí bhur ndúiche!

Chun arm a shaorfheara,
déanaigí bhur ranga,
ar aghaidh, ar aghaidh!
go ndoirtfear fuil
shalach ar ár gcriaidh!

Tá an t-amhrán stairiúil is fearr le cloisint anseo.

     An comhtharlú é gur scannán a bhain le réabhlóid na Fraince a bhí ag barr an liosta dhá bliain ó shin, gur bheathaisnéis fir a  ghlac páirt i réabhlóid na Fraince a bhí ag barr an liosta an bhliain seo caite, agus gur amhrán a cumadh i rith réabhlóid na Fraince atá ag barr an liosta i mbliana? Beag an seans, déarfainn.

Startha na náisiún

Ní náisiún go stair náisiúin

‘Dlúthchuid d’fhéiniúlacht gach tíre is ea an leagan den stair a gcreideann a muintir ann.’ Sin abairt a léas ar chlúdach cúil leabhair dar teideal Ó Chéitinn go Raiftearaí: Mar a Cumadh Stair na hÉireann (BÁC, 2011). Cuireadh gaois, grinneas agus géarchúis an údair ar mo shúile dom le déanaí nuair a chuaigh géarchéim na hÚcráine in olcas. Arís agus arís eile, nuair a bhí daoine in oirthear na tíre sin ag iarraidh a mhíniú cén fáth nach rabhadar sásta géilleadh don dream a bhain cumhacht amach in Kiev ag deireadh mí Feabhra, chuireadar béim ar an tuiscint a bhí acu ar an stair – tuiscint a bhí éagsúil ar fad, dar leo, leis an tuiscint a bhí ag bunús an phobail in iarthar na hÚcráine.

‘Один народ - одна история’ (‘pobal amháin – stair amháin’)

      Mar léiriú air sin, féach an pictiúr thuas. Comhartha is ea é a crochadh i réigiún an Donbass: ‘Donbass – Russia. One nation – one history’ an téacs atá le léamh air. Glacaim leis go raibh an teachtaireacht seo dírithe ar na meáin idirnáisiúnta ós rud é go bhfuil an Béarla in uachtar ar an gcomhartha. Suimiúil go leor, ní ‘нация’ (‘náisiún’) atá le léamh ar an leagan Rúisise ach ‘народ’ (‘pobal’) – focal a bhfuil macallaí stairiúla agus polaitiúla ag baint leis. Nó féach tuairisc a d’fhoilsigh El País, príomhnuachtán na Spáinne, ar an reifreann a d’eagraigh na scarúnaithe in oirthear na hÚcráine. Seo mar a mhínigh fear amháin a chaith vóta ar son an neamhspleáchais a chás (is liomsa an bhéim):

“Venimos a votar sí porque nos resulta imposible vivir bajo el Gobierno de Kiev. No compartimos sus políticas ni su ideología; su historia y sus héroes no son los nuestros”, explicaba Mijail Dvizhkov, autónomo de 55 años, ante el colegio número 5 de Donetsk.

El País, 11 Bealtaine 2014.

(“Vótálamar ‘tá’ ar deireadh óir ní thiocfadh linn maireachtáil faoi rialtas Kiev. Ní bhaineann an pholaitíocht ná an idé-eolaíocht atá acu linne; a stairsean agus a laochrasan, ní linne iad”, mar a mhínigh Mixajl Dvižkov, fear féin-fhostaithe atá 55 bliana d’aois, lasmuigh de mheánscoil a cúig in Donetsk.)

Nó féach an méid a dúirt Denis Pušilin, urlabhraí na scarúnaithe, nuair a bhí toradh an reifrinn á fhógairt an lá dár gcionn (is liomsa an bhéim):

“Based on the will of the people and on the restoration of an historic justice, we ask the Russian Federation to consider the absorption of the Donetsk People’s Republic into the Russian Federation,” he said. “The people of Donetsk have always been part of the Russian world. For us, the history of Russia is our history.”

Reuters, 12 Bealtaine 2014

Más amhlaidh atá in oirthear na hÚcráine – agus is cosúil gurb ea ar an mórgóir – is Rúisí fós an léamh atá ag muintir na Crimé (fág na Tataraigh as an áireamh) ar an stair. Is leor súil a chaitheamh ar agallamh a chuir an BBC ar fhear a bhíodh ina threoraí in Sevastopol’ chun treise na nasc a shnaidhm an stair idir an chathair sin agus an Rúis a thuiscint. A mhalairt ar fad atá fíor in iarthar na hÚcráine, ar ndóigh, áit a bhfuil cuimhne bheo ar chur faoi chois na heaglaise aontasaí (eaglais oirthearach a aithníonn údarás an phápa) ag rialtóirí Ceartchreidmheacha agus Boilséiveacha ar aon, agus ar an ngorta mór a lean bunú na gcomhfheirmeacha i dtús na 1930í.

Is mairg a bhíonn beag beann ar an stair

      Baineann tábhacht nach beag leis an gcomhthuiscint a bhíonn ag gach pobal ar an stair mar sin, ach is annamh a thugtar mórán airde ar an ngné lárnach seo den fhéiniúlacht. Ar chuir Victoria ‘fuck the EU’ Nuland nó a huachtarán na leaganacha éagsúla den stair atá i réim in iarthar agus in oirthear na hÚcráine san áireamh sular chuireadar a ladar i bpolaitíocht na tíre sin? Nó ar dhein George W. Bush machnamh ar thuiscintí stairiúla na Sunnaíoch agus na Siach, na nArabach agus na bPeirseach, na gCoirdíneach agus na dTurcach, sular dhein sé smionagar de stát na hIaráice? Nó ar dhein Lyndon Johnson staidéar ar startha agus ar chultúir éagsúla na Síne agus Vítneam, na Cambóide agus na Téalainne, an Mhalae agus Iáva, sular ghlac sé leis an domino theory seafóideach? B’fhánach an mhaise a bheith ag súil le heolas ar an stair ó pholaiteoirí, ach shílfeá go mbeadh saineolaithe ceaptha acu chun comhairle a thabhairt dóibh. Tar éis an tsaoil, múintear an stair in Harvard, in Yale, in Princeton agus in ‘scoil’ nó dhó eile san Oileán Úr. Is é an fhírinne shearbh, áfach, gur beag suim a chuireann staraithe gairmiúla – sna Stáit Aontaithe, in Éirinn, ná i dtír ar bith eile go bhfios dom – i dtraidisiúin stairiúla na coitiantachta. ‘Miotais’, ‘béaloideas’, ‘fabhalscéalta’ a thugann staraithe acadúla ar a leithéidí, má smaoiníonn siad orthu ar chor ar bith. Ní staraí (ó thaobh gairme de) ach scoláire Gaeilge a scríobh an abairt chríonna seo a leanas:

Ar na ‘fíricí’ sin – má tá a leithéid ann – a bhíonn an staireagrafaíocht bunaithe, is é a cheapann daoine a tharla is mó a mhúnlaíonn an stair féin.

Breandán Ó Buachalla, Aisling Ghéar (BÁC, 1996), 635.

Ach bhí dóchas agam go raibh ciall cheannaithe ag meitheal amháin staraithe nuair a tháinig cnuasach úr aistí faoi mo bhráid cúpla mí ó shin. Histories of Nations: How their Identities were Forged an teideal atá ar an leabhar; Peter Furtado, iar-eagarthóir na hirise History Today, an t-eagarthóir; agus Thames & Hudson a d’fhoilsigh leis an slacht a mbeifí ag súil leis ón gcomhlacht sin. Cuireadh leis an dóchas a bhí agam nuair a léas an méid seo a leanas i réamhrá an eagarthóra:

People learn their own history at home, in stories told by family members and by the media, in folk tales and on television, from public statues and war memorials, and from prominent architecture, museums and galleries. The history imbibed from such sources is rarely questioned, and sometimes barely even recognised.

Peter Furtado, Histories of Nations (Londain, 2012), 11.

Aontaím go hiomlán leis sin agus bhíos ar bís le tabhairt faoin leabhar nuair a léas an ráiteas thíos:

So the premise of this volume is simple: if we fail to understand how others think and feel about their past, we will fail to understand them. If we want to get to grips with the national and cultural differences that both enliven and endanger our world, we do not need travel guides, or even historical companions written by our own compatriots; we need to listen to people describing their own past in their own words. The passions, the emphases in what they chose to say – perhaps even the omissions – will speak volumes.

Furtado, Histories of Nations, 14.

Áiméan leis sin! Agus ní fhéadfainn feabhas a chur ar sprioc an leabhair mar a mhínigh an t-eagarthóir í:

This volume ... aims to explore popular understandings of history around the world, and asks professional historians and other established writers to step outside their usual frames of reference and write about how history is understood in the culture of their homelands at large.

Furtado, Histories of Nations, 14.

Ar an drochuair, níor bhac formhór na n-údar leis an sprioc a chuir an t-eagarthóir rompu. Ina ionad sin, thugadar achoimre ar stair tíre mar a thuigtear do staraithe acadúla í; nó dheineadar cur síos ar an staireagrafaíocht i dtír ar leith; nó thugadar cuntas ar na conspóidí is mó a tharraing aird na staraithe i dtír áirithe; nó mhíníodar an leagan oifigiúil den stair a dtacaíonn rialtas áirithe leis agus a mhúintear do phaistí scoile; nó scríobhadar aiste ar na bealaí inar mhúnlaigh cúrsa na staire an cultúr i gcoitinne; nó ríomhadar préamhacha stairiúla an réimis pholaitiúil atá i gcumhacht i dtír éigin faoi láthair. Ach na traidisiúin stairiúla atá beo i measc an phobail ar fud na cruinne, is beag aird a thugadar orthu.

‘Histories of nations’ – ba mhaith an smaoineamh é

      Ocht n-aiste is fiche atá sa chnuasach ar fad – tá bratacha na dtíortha atá istigh léirithe sa phictiúr thuas. Is é Ciaran Brady ó Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, a scríobh an chaibidil ar stair na hÉireann, caibidil dar teideal ‘In the shadow of the fond abuser’ (ní mise a chum!) agus léiríonn a iarrachtsan laigí atá le brath ar mhórán aistí eile chomh maith. Níl aon trácht aige ar na Fir Bholg ná ar Thuatha Dé Danann, ar Mhíle Easpáinne ná ar Niall Naoighiallach, ar ‘oileán na naomh is na n-ollamh’ ná ar Chath Chluain Tarbh. Go deimhin, chuir sé tús lena aiste le teacht na Sasanach sa 12ú céad. Seo í an chéad abairt:

For good or for ill, the single most important fact of Irish history from the 12th century on has been the intense and troubled relationship with Britain, inaugurated through the ‘conquest’ of the country by a group of Anglo-Norman feudal adventurers.

Brady, ‘Ireland: in the shadow of the fond abuser’ in Furtado, Histories of Nations, 71.

Ní nach ionadh, níl aon trácht ar Foras Feasa an Chéitinnigh, ar ‘Tuireamh na hÉireann’ Sheáin Uí Chonaill, ná ar aon saothar Gaeilge eile. An teanga féin, ní luaitear í. Cad tá istigh más ea? Cad eile ach na hábhair a mhúintear ar chúrsaí staire na n-ollscoileanna: an Reifirméisean, plandálacha, na péindlíthe, éirí amach 1798 (‘more people perished than during the entire revolution in France’ dar leis an údar - caithfidh go raibh sé ag smaoineamh ar réabhlóid na bliana 1830 sa bhFrainc, é sin nó nár chuala sé trácht ar an Vendée riamh), an t-aontas leis an mBreatain, Dónall Ó Conaill, an Drochshaol, Parnell, Home Rule, éirí amach 1916, cléiriúlachas ó dheas agus seicteachas ó thuaidh go dtí gur thángthas ar chomhréiteach sa deireadh thiar thall. Seo é deireadh na haiste: ‘if Ireland’s relationship to its powerful neighbour had never been greatly for good, neither had it been entirely for the ill’. Léigh an aiste seo agus gheobhaidh tú léargas ar thuiscint stairiúil an údair, ach is beag léargas a gheobhaidh tú ar thuiscint stairiúil na nÉireannach.

      Tá formhór na gcaibidlí chomh bearnach céanna. Níl el Cid luaite sa chaibidil a scríobh an tOllamh Enric Ucelay-Da Cal ar an Spáinn, mar shampla – ach oiread le diada na Catalóine, le ‘el tres de mayo’ Goya, le fueros na mBascach. Níl ach dhá ábhar ar thug an tOllamh Luiz Marques suntas dóibh sa chaibidil ar an mBrasaíl: an dochar síceolaíoch a dhein an sclábhaíocht do mheon na mBrasaíleach, agus an scrios síoraí atá á dhéanamh ar fhoraois bhaistí na hAmasóine! Tosaíonn an chaibidil ar an tSeapáin sa bhliain 1853 nuair a bhain an Comadóir Perry an tír amach; cé go bhfuil ceann de na cultúir leanúnacha is ársa ar domhan ag an tSeapáin, is cosúil go raibh cuimhne an phobail ina tabula rasa nuair a osclaíodh calafoirt na tíre don trádáil shaor i lár an 19ú céad – nó sin a thugann an tOllamh Ryuichi Narita le tuiscint. Dhírigh an tOllamh Stefan Berger ar an stair acadúil san aiste leis ar an nGearmáin: gheofar cur síos anseo ar an Sonderweg agus ar an Historikerstreit atá suimiúil go leor, ach is mó a  bhaineann an aiste leis an aos acadúil ná leis an nGearmánach sa tsráid. An idé-eolaíocht pholaitiúil amháin atá faoi chaibidil ag an Ollamh Peter Onuf san aiste leis ar na Stáit Aontaithe. Is leor a rá faoin gcaibidil a scríobh Jeremy Black ar an mBreatain Mhór (caibidil dar teideal ‘The confected nation state’) go dtosaíonn an cuntas sa bhliain 1707. Tá go maith agus níl go dona, ar bhealach – más cur síos stairiúil ar an bhféiniúlacht Bhriotanach atá uait, gheobhaidh tú anseo é. Ach más é an rud ata uait léargas ar an dtuiscint atá ag muintir na Breataine ar stair an oileáin, caithfear startha éagsúla Shasana, na hAlban agus na Breataine Bige a chur san áireamh – rud a léiríonn nach ‘nation state’ í an Bhreatain Mhór in aon chor ach ‘multinational state’. Tá an aiste ar an bhFrainc leis an Ollamh Emmanuel Le Roy Ladurie spreagúil ach is iomaí gné de stair na tíre a phléitear ann: ní féidir a rá go raibh fócas an údair dírithe ar ábhar an chnuasaigh. Maidir leis an aiste ar an Iodáil a scríobh an tOllamh Giovanni Levi, sílim gur féidir í a mheas ón abairt seo a leanas: ‘this Italy has no possibility of a respectable and respected future’. Seachain an staraí a shíleann gur fáidh é!

      An amhlaidh gur gheis do na húdair aistí a scríobh ar ábhar an chnuasaigh? Is é an míniú atá agam ar an scéal ná seo: níor scríobhadar faoi thuiscintí stairiúla an phobail toisc nár deineadh mórán taighde ar an ábhar sin go fóill. Agus níor deineadh an taighde toisc go bhfuil drochmheas ag staraithe acadúla ar thraidisiúin stairiúla na coitiantachta. Is ag salú a lámh a bheidís dá mbeadh orthu plé lena leithéid. Más gá an saghas sin oibre a dhéanamh ar chor ar bith, b’fhearr leo go dtitfeadh an cúram ar dhisciplín eile – ar na socheolaithe b’fhéidir, nó ar na béaloideasóirí, nó ar na hantraipeolaithe. Ach caithfidh mé a admháil go bhfuil trí aiste sa chnuasach atá eisceachtúil: braithim gur dhein údair na n-aistí seo iarracht mhacánta an dualgas a leagadh orthu a chomhlíonadh. Bheadh sár-leabhar curtha ar fáil ag Peter Furtado dá mbeadh na haistí eile ar an gcaighdeán céanna. Is iad na húdair atá i gceist agam Pavel Seifter (ar taidhleoir é) a scríobh an chaibidil ar an tSeic, an Dr Iwona Sakowicz (ar staraí í) a scríobh an chaibidil ar an bPolainn, agus an tOllamh Dina Khapaeva (ar scoláire litríochta í) a scríobh an chaibidil ar an Rúis. Sílim gurb é an ceann deireanach an ceann is fearr díobh. Seo giota beag as:

In 1990 only 5.5 per cent of Leningrad residents thought that Soviet Russia was superior or equal to the West, but in 2007 their number increased to more than 40! In 1990 the question ‘Do you consider yourself a European?’ was answered positively by more than two-thirds of the respondents; in 2007 this number fell to one third.

Khapaeva, ‘Russia: fractures in the fabric of culture’ in Furtado, Histories of Nations, 118.

Mar adeir na Francaigh, ‘nous avons bouclé la boucle’ - d’fhéadfá a rá go bhfuilimid tagtha ar ais go dtí túsphointe na haiste seo.

Taibhsí ar foluain

Léirsiú i Moscó, mí na Nollag 2011

Nuair a chonaic mé pictiúir den slua mór a bhailigh i Moscó an tseachtain seo caite agus iad ag éileamh go n-éireodh Vladimir Putin as oifig, ní fhéadfainn gan suntas a thabhairt do na bratacha a bhí á n‑iompar acu. Mar a bheifí ag súil leis, bhí brat náisiúnta na Rúise (trí stiall chothrománacha: bán, gorm agus dearg) fairsing go leor. Níor thaise é do bhrat dearg an Aontais Shóivéadaigh, rud a mbeifí ag súil leis ós rud é gur chruthaigh an Páirtí Cumannach go maith i dtoghchán na míosa seo caite. Ach bhí bratach eile fós á hiompar ag mórán daoine, bratach nach raibh súil agam lena feiscint. Is í an bhratach atá i gceist agam brat sibhialta na himpireachta Rúisí ar a bhfuil trí stiall chothrománacha: dubh, órga agus bán. 

      Brat is ea é seo nach raibh stádas oifigiúil aige ón uair a thug an sár deireanach, Nioclás II, suas a choróin i Márta na bliana 1917. Is ar éigin má tá aon duine beo inniu a chonaic an brat impiriúil ar foluain nuair a bhí sé ina leanbh. Go deimhin, is cosúil nach raibh gean ró-mhór ag Rúisigh ar an mbrat ‘dubh-órga-bán’ an tráth sin féin: is ó mheirge pearsanta an tsáir (iolar dubh ar mhachaire órga) a tógadh dathanna bhrat sibhialta na himpireachta agus b’fhearr leis an gcoitiantacht bratach loingeas trádála na Rúise (bratach náisiúnta an lae inniu) nuair a bhí suaitheantas náisiúnta ag teastáil uathu. Bhíodh an dá bhrat in úsáid taobh le taobh sna blianta roimh 1917, ach ba choitianta go mór an dara ceann. Ní nach ionadh, roghnaigh an rialtas sealadach a tháinig i gcumhacht nuair a thit réimeas an tsáir an bhratach ‘bán-gorm-dearg’ mar bhratach náisiúnta, stádas a cailleadh arís ag deireadh na bliana céanna nuair a chuir réabhlóid eile bratach dhearg an tsóisialachais ina háit.

Черносотенцы (‘céadta dubha’) an lae inniu?

      Ach anois, is cosúil go bhfuil an bhratach leath-dhearmadta seo, bratach nach bhfuil cuimhne phearsanta ag aon duine atá beo uirthi, níos coitianta ná riamh ar shráideanna na Rúise. Tá feidhm léi, gan amhras, mar ní féidir míchiall a baint aisti mar shiombail. Ní dhéanfadh an bhratach náisiúnta cúis mar tá sí in úsáid ag Putin agus ag a chairde, na олигархи (‘olagarcaigh’)—dream a dhein slad ar mhaoin an stáit. Agus más geal le lucht na heite clé an bhratach dhearg i gcónaí, ní mó ná sásta a bheadh lucht na heite deise léi. Bhí siombail eile ag teastáil ó ríogaithe cráifeacha a bhfuil cumha orthu i ndiaidh na sár, ó náisiúnaithe míleata ar mhaith leo impireacht (gan cheannlitir) Rúiseach a athbhunú, ó fhaisistigh oscailte, agus ó dhreamanna eile a shíleann go raibh ré órga ann sa Rúis uair éigin roimh 1917.

An sean (a bhí nua) agus an nua (a bhí sean)

      Ní hé seo an chéad uair le bliain anuas a d’aiséirigh bratach a bhí marbh ó uaigh na staire. Is é an sampla is soiléire den fheiniméan seo, bratach ríocht na Libia a bhí ar foluain arís os cionn chathair Benghazi laistigh de lá nó dhó nuair a thosaigh an t‑éirí amach i gcoinne réimeas Gathafi.  Bhí alt suimiúil ar an Irish Times ag an am inar labhair an sár-iriseoir Mary Fitzgerald le bean darb ainm Amal Shamal ar dhear a hathair an bhratach: ‘shíleas gur ag taibhreamh a bhíos nuair a chonac í ar dtús’ ar sise. Thuigfeá di, mar chuir Gathafi deireadh leis an mbratach a dhear a hathair chomh fada siar leis an mbliain 1969. Ach má bhí an bhratach imithe as amharc le breis agus daichead bliain, caithfidh gur mhair sí i gcuimhne an phobail i rith an ama: ní ghlacfaí léi chomh réidh ná chomh tapa is a glacadh murar bhraith an ghlúin óg – trodaithe nach raibh tagtha ar an saol nuair a tháinig Gathafi i gcumhacht – gur bhratach ‘cheart’ na tíre í.

Léirsiú i mbaile Amuda, an tSiria

      Agus tá sampla eile fós den fheiniméan le feiscint ar shráideanna na Siria le cúpla mí anuas: an tsean-bhratach a bhí in úsáid idir 1932 agus 1958, agus a tháinig ar ais sa tréimhse ghearr idir 1961 agus 1963, tá sí in úsáid arís ag lucht an fhreasúra atá ag iarraidh réimeas an pháirtí Ba’ath (‘aiséirí’) a bhaint dá chosa. Tá an bhratach le feiscint sa phictiúr thuas, ach má scrúdaítear an pictiúr go cúramach feicfear go bhfuil an bhratach mhór bun os cionn: ba chóir go mbeadh an stiall uaine in uachtar, mar atá ar na bratacha beaga, ach léiríonn leagan amach na réaltaí gurb í an stiall dhubh atá in uachtar. Is cosúil, leis, gur iompaíodh ceann de na bratacha beaga bun os cionn le go mbeadh na stiallacha san ord ceart, ach fágadh na réaltaí bun os cionn de bharr an leasaithe. Ní raibh cuimhne an phobail ró-chruinn sa chás seo, de réir dealraimh, ach is fada an t-achar é 48 mbliana. Is i mbaile Amuda a tógadh an pictiúr; baile is ea é atá suite i gceantar in oirthuaisceart na Siria ina bhfuil an pobal Coirdíneach líonmhar – rud is cúis leis an dá bhratach Choirdíneacha atá le feiscint sa chúinne uachtair ar dheis. Ach féach go bhfuil ceann de na bratacha úd bun os cionn chomh maith (an stiall dhearg is cóir a bheith in uachtar). Maireann cuimhne an phobail ar bhratacha toirmiscthe ar feadh i bhfad, mar sin, ach éiríonn an chuimhne doiléir le himeacht ama.

Dhá thaibhse nár shiúil anuraidh

      Bhí páirt thábhachtach ag madra ‘nár lig glam as i rith na hoíche’ i gceann de na scéalta faoin mbleachtaire cáiliúil Sherlock Holmes. Mar an gcéanna, is suntasach an ní é go bhfuil sean-bhratach nó dhó ann nach bhfacthas tásc ná tuairisc orthu i rith ‘earrach na nArabach’ anuraidh. Ceann acu seo is ea sean-bhratach uaine na hÉigipte a bhí in úsáid idir 1923 agus dáta éigin i lár na 1950í (úsáideadh é ar feadh cúpla bliain tar éis na réabhlóide a chuir deireadh leis an ríocht sa bhliain 1952). Bratach eile nach bhfacthas i mbliana ná an bhratach dhearg a bhí ina bhratach náisiúnta ag Éimin anuas go dtí 1962 nuair a cuireadh deireadh leis an ríocht ansiúd; ina dhiaidh sin arís, bhí sí in úsáid ag lucht leanúna an rí i gcogadh cathartha nár chríochnaigh go dtí 1970. Cén fáth nach bhfacthas iad? Is é an tátal a bhainim as an scéal, nach bhfuil aon chumha ar phobail na dtíortha úd i ndiaidh na sean-réimeas: ní raibh i ríocht na hÉigipte riamh ach puipéad faoi stiúir na Breataine, agus ba gheall le sochaí ón Meánaois í Éimin faoin seanreacht. Ní cúis mhór iontais é nach bhfuil fonn ar phobail an dá thír brat dearg-bán-dubh na réabhlóide Arabaí a stríocadh, is cuma cé chomh bréan is atá siad de na ceannairí atá i gcumhacht faoi láthair.