Ceartú na bprofaí

Tá cuid mhaith ama caite agam ag ceartú profaí le déanaí. Caithim níos mó dua leis an obair seo de réir mar a théim in aois mar tuigim go maith nach gá dom faillí mhór a dhéanamh chun botún cló a scaoileadh tharam. Profaí dhá shaothar a bhí á gceartú agam.

The Cambridge History of Ireland

     Tháinig na profaí don chaibidil liom a bheidh i gcló sa Cambridge History of Ireland cúpla seachtain ó shin agus ní raibh sé saor ó locht. I gcás amháin, is cosúil gur athraigh Microsoft Word an tagairt a bhí agam don stair cháiliúil leis an Abbé MacGeoghegan dar teideal Histoire de l’Irlande ancienne et moderne trí ‘modern’ a dhéanamh den fhocal deiridh sa teideal, agus i gcás eile dhein fo-eagarthóir daonna tuaiplis nuair a chuir sé ‘100’ isteach mar mhalairt ar an tagairt a bhí agam don ‘four hundred’ saighdiúirí ó reisimintí Éireannacha na Fraince a throid in éirí amach na bliana 1745 in Albain. Thugas na botúin seo faoi deara agus beidh siad ceartaithe sa leagan clóbhuailte den leabhar, ach cá bhfios nár scaoileas botúin eile tharam—botúin nach n-aithním toisc gur mise faoi deara iad?

     Ceithre imleabhar a bheidh sa stair seo agus beidh tuairim is céad caibidil le húdair éagsúla sa saothar ina iomláine. Is é ‘Irish Jacobitism, 1691–1790’ an teideal atá ar an gcaibidil a scríobh mise agus beidh sé i gcló ag tús an tríú imleabhar. Chun faobhar a chur ar bhur ngoile, seo daoibh an chéad pharagraf:

Irish Jacobitism has been likened to Samuel Beckett’s Waiting for Godot: a drama in which nothing happens, twice. This is amusing, but to base an assessment of the ideology’s significance on its failure to inspire spontaneous rebellions in 1715 and 1745 would be to discount its role in shaping the political culture of the Catholic community for most of the eighteenth century, in driving recruitment to Irish regiments in the armies of France and Spain during the first half of the century, and in forestalling an accommodation between the Catholic Church and the British state until after the death of James Francis Stuart (‘James III’ to Jacobites) in 1766. Furthermore, as the vernacular literature of the period was pervaded with Jacobite sentiment, elements of the ideology continued to influence Irish popular culture well into the nineteenth century. 

Foilseofar na himleabhair go léir i dteannta a chéile i bhFeabhra na bliana seo chugainn, ach beifear in ann iad a cheannach ina gceann is ina gceann.

Cúrsaí Staire: an leabhar

     Is le seachtain anuas a tháinig profaí an leabhair is déanaí liom agus níl an t-innéacsú déanta agam go fóill. Creidim gur áis riachtanach é innéacs i leabhar staire ar bith: dá mbeinnse i mo dheachtóir, bheadh sé i gcoinne an dlí leabhar neamhfhicsin a chur amach gan innéacs maith ann. Is dóigh liom go mbeidh suim ar leith ag léitheoirí ‘Cúrsaí Staire’ sa chnuasach aistí seo. Seo daoibh téacs an réamhrá a ghabhann leis:

Is é atá sa leabhar seo cnuasach aistí ar an stair, ar staraithe, agus ar scríobh na staire.
     Foilsíodh na haistí go léir ar an suíomh idirlín dar teideal ‘Cúrsaí Staire’ (http://cstair.blogspot.ie/) sa tréimhse idir 2012 agus 2016. Bhí aiste amháin in aghaidh na míosa á scríobh agam i rith na mblianta sin agus tá a leath acu tiomsaithe sa chnuasach seo. Fágadh ar lár aistí eile a bhí ró-phearsanta nó ró-neafaiseach, a bhain go dlúth le tráth a bhfoilsithe, nó a raibh ábhar ilmheáin iontu nach féidir a chur ar fáil i leabhar.
     Na haistí atá le léamh anseo thíos, braithim go bhfuil téagar iontu agus nár chailleadar puinn dá n‑éifeacht nuair a aistríodh iad ón idirlíon go dtí an leathanach clóbhuailte. A mhalairt atá fíor, mar tá foinse gach tagairt luaite sna fonótaí anois agus tá innéacs cuimsitheach curtha leis an ábhar. Deineadh leasuithe beaga eile ar na téacsanna lena gcur in oiriúint don chló.
     Tá súil agam go mbainfidh léitheoirí na Gaeilge ar suim leo an stair idir shult agus thairbhe as an gcnuasach seo: más seanfhaiseanta an meán é an leabhar, is áisiúla agus is soléite an t-earra é ná an scáileán is fearr. Thairis sin, is buaine é ná an suíomh gréasáin is marthanaí.

Is é an leasú is coitianta a deineadh ar an téacs ná ‘an leabhar seo’ a chur isteach in ionad ‘an suíomh seo’. Cé acu aistí atá istigh más ea? Ní sceithfidh mé an rún anseo: má theastaíonn an t-eolas sin uaibh, beidh oraibh an leabhar a cheannach.

Bunús na gcúirteanna éigse

Dúnfort na gCárthach: caisleán na Blarnan

Ba ghné shainiúil de shaol liteartha na Mumhan í an chúirt éigse san 18ú céad. Sa leabhar cáiliúil leis dar teideal The Hidden Ireland (1924), d’áitigh Domhnall Ó Corcora gur fhás na cúirteanna éigse ó na bardscoileanna:

as time went on and the strength of the Gaels declined, one change overtook another, and gradually the bardic school became a Court of Poetry.

Daniel Corkery, The Hidden Ireland (BÁC, 1956), 107-8.

Níor mhaith liom a rá go bhfuil an tuairim seo áiféiseach ar fad, ós rud é gur mhair na scoileanna filíochta isteach sa 17ú céad i gceantair áirithe, ach tá deacrachtaí móra leis an téis mar sin féin. Más féidir Ó Corcora a chreidiúint, is de réir a chéile a d’iompaigh na scoileanna filíochta ina gcúirteanna éigse, ach níor mhínigh sé cad ba chúis leis an bpróiseas athraithe, ná cérbh iad na céimeanna idir an scoil agus an chúirt, ná cad a spreag an t-aos liteartha chun gothaí aduaine lucht an dlí Ghallda a chur orthu féin, ná cén fáth a raibh an próiseas athraithe teoranta don Mhumhain amháin cé go raibh teaghlaigh léannta i gceithre cúigí na hÉireann ag deireadh an 16ú céad. Sa Mhumhain féin, níl aon choibhneas idir na ceantair a raibh baint ag teaghlaigh léannta leo go stairiúil agus na ceantair inar tháinig cúirteanna éigse chun cinn (féach an mapa thíos). Insint na fírinne, níor thug Ó Corcora oiread is blúire amháin fianaise dúinn a thacódh leis an teoiric gur eascair cúirteanna éigse an 18ú céad ó na scoileanna filíochta a bhí ann rompu.

Ó Corcora, Caerwyn Williams agus leabhair thábhachtacha leo

     Ghlac Caerwyn Williams, scoláire Ceiltise ón mBreatain Bhig, le teoiric Uí Chorcora sa leabhar a scríobh sé ar thraidisiún liteartha na nGael. Sa chás seo, áfach, thoiligh an t-údar mír amháin fianaise a chur faoi bhráid a léitheoirí: scríobh Williams gur deineadh cúirt éigse de ‘dhámhscoil na Blarnan’ nuair a thug Tadhg Ó Duinnín—file deireanach na gCárthach, más fíor—cúl lena ghairm. Thairis sin, dhein Williams iarracht a mhíniú cén fáth ar ghlac na filí le nósanna imeachta na gcúirteanna dlí. Tá an bunsaothar i mBreatnais, teanga nach dtuigim, ach seo daoibh sleachta as na haistriúcháin a réitigh Máirín Ní Mhuiríosa agus Patrick K. Ford:

Nuair a ghabh Tadhg Ó Duinnín le feirmeoireacht bhí deireadh, do réir cosúlachta, leis an scoil fhilíochta ar an sean-nós sa Bhlarnain. Ach tharla gur mhair an traidisiún san áit faoi mhalairt crutha. Na filí úd a raibh taithí acu ar chomrádaíocht na seanscoile, níorbh ionadh fonn a bheith orthu an chomrádaíocht agus an teagmháil a chaomhnú. Rinne siad é sin trí theacht le chéile i gcomhthionóil ar ócáidi agus bhain siad feidhm as téarmaíocht an dlí i ngach ar bhain leis na comhthionóil seo: ‘cúirt’ a tugadh mar ainm ar an gcomhthionól agus gairmeadh ‘sirriam’ nó ‘ard-shirriam’ don té a bhíodh i gceannas ar na cruinnithe.

J. E. Caerwyn Williams agus Máirín Ni Mhuiríosa,
Traidisiún Liteartha na nGael (BÁC, 1979), 286.

When Tadhg Ó Duinnín turned to farming, the bardic school of Blarney (Damhscoil na Blarnann) was doomed; the tradition, however, was carried on in a different form. As might be expected, the poets that enjoyed the warm society of their own schools were bound to want some kind of relationship with one another, and they did succeed in holding assemblies. Interestingly enough, the name they gave to these assemblies was cúirt, that is, a law court or court of judgment, and the notion of giving a verdict, passing judgment is implicit in every reference to the cúirt found in poems.

J. E. Caerwyn Williams, The Irish Literary Tradition (Cardiff, 1992), 225.

Más féidir brath ar na tagairtí sna haistriúcháin, is cosúil nach raibh ach foinse amháin ag Caerwyn Williams don insint seo: an réamhrá a chuir Tadhg Ó Donnchadha (‘Torna’) leis an gcéad eagrán de dhánta Sheán na Ráithíneach, díolaim a foilsíodh sa bhliain 1907. Thug Torna dhá líne as dán a chum Tadhg Ó Duinnín agus é ag fágáil sláin ag a cheird, mar aon le dhá líne as dán eile inar fhreagair Eoghan Ó Caoimh é. Ní féidir liom an tuairim seo a chruthú, ach is dóichí ná a mhalairt go raibh cuntas Uí Chorcora bunaithe ar an réamhrá céanna.

     Tá Caerwyn Williams le moladh as an bhfianaise a bhí aige a chur faoinár mbráid, ach caithfear a rá nach bhfuil cuma na dóchúlachta uirthi. Ar an gcéad dul síos, níorbh fhilí oidhreachtúla iad na Duinnínigh in aon chor, ach seanchaithe. Go deimhin, deinim amach go bhfuil tagairt don ghairm sin sa dán a leag Torna ar Thadhg Ó Duinnín, dán a chuir T. F. O’Rahilly in eagar sa bhliain 1925:

Má tá gur chaitheas seal dom aois aerach,
is gur ghnáthas stair ar racht na bhfíor-Ghael so,
mo cheard ó mheath le malairt dlí i nÉirinn,
mo chrá go rach gan stad le bríbhéireacht!

T. F. O’Rahilly (eag.), Búrdúin Bheaga (BÁC, 1925), 43.

Bhíodh stair na n-uaisle á ríomh ag Ó Duinnín tráth, de réir cosúlachta, ach chaill sé an obair sin de bharr athraithe polaitiúla. Is údar suntais é gur meadaracht aiceanta agus teanga nua-aimseartha atá sa cheathrú seo agus nach bhfuil an rian is lú den Ghaeilge chlasaiceach le brath uirthi. Más é Eoghan Ó Caoimh (1656-1726) a scríobh an freagra ar aiste Uí Dhuinnín, ba dheacair a chreidiúint gur cumadh é roimh 1680 ar a luaithe. Agus is féidir dáta níos déanaí fós a chur ar aiste eile le Tadhg Ó Duinnín: dán is ea é inar chaoin sé briseadh na nGael i gCogadh an Dá Rí. Timpeall na bliana 1700 a cumadh an iarracht seo, de réir dealraimh, mar bhí Donncha Mac Cárthaigh (1668-1734), Iarla Chlainne Cárthaigh, Bíocunta Mhúscraí agus Barún na Blarnan, ar deoraíocht in Hamburg ag am a cumtha. Thug Ó Duinnín le fios gur chaill sé féin an chéim a bhí aige sa saol nuair a coigistíodh eastát an iarla tar éis an chogaidh:

Is léan liom leagadh na bhflatha is na bhfíoruaisle
féastach, freastalach, fleasc-chupach, fíon-chuachach,
do bhéarfadh fearann dom shamhailse faoi dhualgas
saor ó shraithibh gan tabhairt ar chíos uaimse.

P. S. Dinneen, Dánta Aodhagáin Uí Rathaille (Londain, 1900), 252.

Is léir, mar sin, gur bhain Tadhg Ó Duinnín leis an aos léinn ó dhúchas. Seanchaithe oidhreachtúla na gCárthach ba ea a shinsir, rud a thug stádas ar leith dó in Éirinn an ancien régime—an tsochaí uaslathach thraidisiúnta a treascraíodh sa réabhlóid a bhain an choróin de rítheaghlach na Stíobhartach agus a n-eastáit d’uaisle Caitliceacha na hÉireann. Níl aon fhianaise ann gurbh fhile gairmiúil é Tadhg Ó Duinnín, áfach, agus is féidir talamh slán a dhéanamh de nach raibh sé i mbun bardscoile chomh déanach leis an mbliain 1691. Is é is dóichí go mbíodh obair chléireachais ar son na gCárthach idir lámha aige roimh an gcogadh agus gur chaill sé an cúram sin faoin réimeas úr—an ‘mhalairt dlí’ mar a thug sé air—a bunaíodh tar éis chonradh Luimnigh. Timpeall an ama sin a chum sé an cheathrú a chuir O’Rahilly in eagar, de réir dealraimh. Níos déanaí fós, thart ar na blianta 1726-28, luadh Tadhg Ó Duinnín sa dán cáiliúil le Tadhg Ó Neachtain inar liostáil sé na scoláirí Gaeilge a raibh aithne aige orthu i mBaile Átha Cliath:

Thriall ’nár ndáil Ó Duinnín donn
le barr eagna is foghluim:
     ón Mhumhain dom Thadhg, ní cóir a chleith,
     oide fíorghaoiseach na Gaoidhilge.

Alan Harrison, Ag Cruinniú Meala (BÁC, 1988), 135.

Cé gur thug Ó Neachtain ‘file’ agus ‘údar’ ar Aodh Buí Mac Cruitín agus ar Sheán Ó Neachtain faoi seach, ba é ‘oide’ an focal a roghnaigh sé mar chur síos ar an Duinníneach. Más ionann iad an Tadhg Ó Duinnín a bhí i mBaile Átha Cliath agus an fear den ainm céanna a bhí sa Bhlarnain, ní dhéanfadh Ó Neachtain neamhshuim dá chúlra liteartha dá mba fhile gairmiúil na gCárthach é anuas go dtí aimsir an chogaidh.

Teaghlaigh léannta na Mumhan timpeall na bliana 1600 (gorm); cúirteanna éigse an 18ú céad (dearg)

     Níl ach ceann amháin de na cúirteanna éigse pléite agam go dtí seo, ach baineann tábhacht ar leith le cúirt na Blarnan ar dhá chúis. Ar an gcéad dul síos, ghlac líon mór filí páirt inti: Diarmaid mac Sheáin Bhuí Mac Cárthaigh, Uilliam Mac Cairteáin an Dúna, Conchúr Ó Briain, Éamonn de Bhál, Seán na Ráithíneach, agus tuilleadh nach iad. Is mór idir sin agus roinnt de na cúirteanna eile nach raibh páirteach iontu ach file aitheanta amháin agus dornán dá chairde: féach, mar shampla, Seán Clárach Mac Dónaill agus cúirt na Rátha, Piaras Mac Gearailt agus ‘cúirt na mburdún’ in Uí Mac Coille, Pádraig Mac Giobúin agus an chúirt i nGarrán an Ridire, Uilliam Ó Lionnáin agus an chúirt in Oireacht Uí Chonchúir, nó Tomás Ó Míocháin agus cúirt éigse Inis. Tá an fhianaise chomh tearc sin i gcás roinnt de na cúirteanna gur deacair dom a chreidiúint go dtagaidís le chéile go rialta—má bhíodar ann riamh lasmuigh de shamhlaíocht na bhfilí agus de leathanaigh na lámhscríbhinní. Is cinnte go raibh saol gearr ag an gcúirt éigse a thionóil Tomás Ó Míochain in Inis, mar shampla. Is é béaloideas an cheantair an t-aon teist atá againn go raibh cúirt éigse i mBaile Bhuirne san 18ú céad. Cé is moite de chúirt na Blarnan, níl ach cúirt amháin eile a bhfuil fianaise againn ina taobh atá tathagach agus iontaofa: mar atá, cúirt éigse na Máighe a raibh Seán Ó Tuama agus Aindrias Mac Craith páirteach inti.

     Is é an dara cúis go mbaineann tábhacht ar leith le cúirt na Blarnan go raibh sí faoi lánseol glúin iomlán sula raibh trácht ar aon chúirt éigse eile. Is féidir a rá le cinnteacht go raibh cúirt na Blarnan ag feidhmiú faoin mbliain 1703 ar a dhéanaí, agus is cosúil nach bhfuil tagairt do chúirt ar bith eile le fáil roimh 1730 ar a luaithe. Tar éis dom an fhianaise go léir ar na cúirteanna éigse a thiomsaigh Breandán Ó Conchúir san aiste leis dar teideal ‘Na cúirteanna éigse i gcúige Mumhan’ a scagadh, deinim amach gurbh í cúirt na Blarnan an chéad chúirt éigse riamh agus gur ag déanamh aithrise ar nósanna imeachta an réamhshampla seo a bhí comhaltaí gach cúirte eile dá raibh ann ina diaidh—bíodh na cúirteanna sin fíor nó samhalta. Má tá an ceart agam sa mhéid sin, is leor bunús chúirt éigse na Blarnan a mhíniú chun bunús na gcúirteanna éigse uile a mhíniú. Creidim gur féidir an míniú sin a thabhairt, ach caithfimid finscéal rómánsach na mbardscoileanna a chaitheamh i dtraipisí agus an lorg a leanúint i treo eile ar fad.

Baill an ‘court baron and leet’ in Henley, Warwickshire

     Bhí cur amach nár bheag ag aos liteartha an 18ú céad ar an dlí Gallda. Léiríonn an ‘barántas’, seánra liteartha a bhfuil mórán samplaí de curtha in eagar ag Pádraig Ó Fiannachta, go raibh filí na linne sin eolach ar obair na gcúirteanna. Tá aiste scríofa ag Damien Ó Muirí ar chúlra dlíthiúil an bharántais agus scríobh Úna Nic Éinrí alt ar na ‘pasanna’ nó na ‘paitinní’ filíochta, seánra liteartha eile a raibh baint aige leis an dlí. San aiste leis ar an mbarántas, thug Damien Ó Muirí cuntas mionchúiseach ar na cúirteanna dlí mar a bhíodar san 18ú céad: thagair sé do na ‘ceithre cúirteanna’ i mBaile Átha Cliath, luaigh sé na cúirteanna seisiúin a shuíodh dhá uair sa bhliain i ngach contae chun cásanna tromchúiseacha coiriúla (felonies) a éisteacht, agus níor dhein sé faillí sna cúirteanna ceathrú-sheisiúin a d’éisteadh cásanna a bhain le mion-choireanna (misdemeanours). Ach bhí cúirteanna faoina mbun sin arís nár thagair sé dóibh: mar atá, na cúirteanna mainéaracha.

     De réir chóras feodach na Meánaoise, bhí sé de cheart ag gach barún cúirt a bhunú ina mhainéar féin chun cásanna sibhialta a bhain le muintir an mhainéir a éisteacht. ‘Court de baron’ nó ‘court baron’ an téarma oifigiúil ar na cúirteanna feodacha seo agus ba é tiarna an mhainéir a cheap oifigigh na cúirte. Ba iad na hoifigigh ba thábhachtaí sna cúirteanna barúin an ‘seanascal’ (seneschal) a bhí ina bhreitheamh ar an gcúirt, an ‘báille’ a chuir gairmeacha cúirte ar dhaoine agus a dhein obair riaracháin na cúirte, agus an ‘constábla’ a choinnigh ord sa chúirt. Níorbh fhéidir cásanna coiriúla a éisteacht sna cúirteanna príobháideacha seo toisc gur bhain an chumhacht sin leis an rí amháin, ach bhí an choróin sásta paitinní a bhronnadh ar thiarnaí áirithe a thug cead dóibh mionchásanna coiriúla a éisteacht ina gcúirteanna féin. ‘Court leet’ a glaodh ar an gcúirt bharúin a raibh paitinn ríoga den saghas seo aici agus ‘view of frankpledge’ a tugadh ar an gcumhacht féin. Is ionann ‘frank’ sa chomhthéacs seo agus ‘síocháin’. Chiallaigh an ‘view of frankpledge’ go raibh sé d’údarás ag court leet an tsíocháin a chaomhnú sa chomharsanacht ina raibh an chúirt suite trí phionóis bheaga a ghearradh ar lucht clampair, ach b’éigean do na cúirteanna logánta seo cásanna tromchúiseacha a sheoladh ar aghaidh chuig ceann nó eile de na cúirteanna ríoga a luadh thuas.

Eilís I

     Bhí níos mó ná teideal uaisleachta amháin ag Cárthaigh Mhúscraí. Is é an teideal is sine acu, ‘Barún na Blarnan’, an ceann ba lú stádas cé gurb é is mó a bhaineann le hábhar i gcomhthéacs na gcúirteanna dlí. Nuair a thugas an teideal seo faoi deara, rith sé liom go mb’fhéidir go raibh cúirt mhainéir dá gcuid féin ag barúin Ghaelacha na Blarnan. Dheineas roinnt taighde agus d’aimsíos an fhianaise a bhí uaim sna páipéir stáit. Sa bhliain 1589, eisíodh paitinn ríoga a thug cead do Chormac mac Diarmada Mac Cárthaigh (1552-1616), Barún na Blarnan, cúirt bharúin a bhunú i mainéar na Blarnan. Ní hamháin sin, ach tugadh an view of frankpledge do Mhac Cárthaigh chomh maith:

Grant (under queen’s letter, 13 Jan., xxx.) to Cormac Carty fitz Derby alias Cormac m‘Dermode m‘Teige M‘Carty, of the Blarny, co Cork; of the manor of Blarny, Twhoneblarny, and the whole country of Muskry ... Also grant of the lands of Carricknevar, co. Cork. To hold for ever in common socage. Rent, 10s. He may hold, once a quarter, a court baron and view of frank pledge.

The Irish Fiants of the Tudor Sovereigns, imleabhar III (BÁC, 1994), uimhir 5333.

D’fhéadfaí idir chásanna sibhialta agus mhionchásanna coiriúla a éisteacht i gcúirt mhainéir na Blarnan. Ach baineann an fhianaise seo le deireadh an 16ú céad. Is iomaí cor a chuir stair na hÉireann de sa chéad leath den 17ú céad, agus bhí tuilleadh fianaise ag teastáil uaim sula mbeinn sásta a rá gur mhair cúirt bharúin na Blarnan chomh fada le ré Shéamais II. Ní sna páipéir stáit a tháinig mé ar an bhfianaise an iarraidh seo, ach i litríocht na Gaeilge. Sa bhliain 1686, beagnach céad bliain tar éis eisiúint na paitinne a thug aitheantas ríoga do chúirt na Blarnan, scríobh Dáibhí Ó Bruadair dán inar thug sé a bheannacht d’ógfhear a bhí ag fágáil Chontae Luimnigh agus ag tabhairt aghaidh ar an mBlarnain chun liostáil i reisimint a bhí á hearcú ag Iarla Chlainne Cárthaigh ar son Shéamais II. Seo véarsa as an dán sin:

Ós fonn libh id chúrsa dul d’amas trátha
go longphurt an chúinge do chlannaibh Cárthaigh
do shrúithibh na cúirte is dá seanascál sil
is d’fhear iomchuir an Dúilimh mo bheatha sláinte.

J. C. MacErlean (eag.) Duanaire Dhaibhidh Uí Bhruadair, III (Londain, 1917), 42.

Nó, chun friotal níos sothuigthe a chur ar na línte thuas:

Ós rud é gur mian leat dul ag saighdiúireacht ar feadh tamaill go dtí caisleán an ghaiscígh de chlanna Cárthaigh, do shaoithe na cúirte is dá breitheamh beir mo bheannacht—is d’fhear taca Dé (.i. sagart na Blarnan).

Cruthaíonn an tagairt seo do sheanascal na cúirte go raibh cúirt bharúin na gCárthach ag feidhmiú sa Bhlarnain chomh déanach leis an mbliain 1686.

     Chuir an bua a bhain Uilliam III i gCogadh an Dá Rí ‘malairt dlí’ ar bun in Éirinn agus chaill Iarla Chlainne Cárthaigh an t-eastát mór a bhí aige i ndeisceart na Mumhan. Ba é an Hollow Sword Blade Company, comhlacht amhantraíochta ó Londain, a fuair seilbh ar thailte an iarla i dtús báire agus ligeadh mainéar na Blarnan ar cíos leis an Urramach Rowland Davies, déan Chorcaí. Ach cuireadh an Bhlarna ar ceant sa bhliain 1702 agus cheannaigh Sir Richard Pyne, príomhbhreitheamh na hÉireann, é ar £3,000. An bhliain dár gcionn, dhíol an breitheamh an sealúchas don Ghinearál Sir James Jefferyes, saighdiúir a bhí ina cheannfort ar gharastún Chorcaí ag an am. Seo mar a scríobh Conchúr Ó Briain timpeall na bliana 1703:

Mar bharr ar leagadh is ar leathadh na dtriatha san
’na n-áit ní fhaicim ach fleascaigh is fia-bhodaigh,
is an Bhlarna mhaiseach ’nar chleachtaitheach cliara i gcion
’na fásach ceannaigh á stracadh acu siar is soir.

Risteárd Ó Foghludha (eag.), Carn Tighearnaigh (BÁC, 1938), 16.

Bhí deireadh le cúirt na Blarnan—nó, le bheith níos cruinne, bhí deireadh le cúirt dlí na Blarnan.

     Cúirt de shaghas nua a tionóladh sa Bhlarnain tar éis na réabhlóide. Cúirt ba ea í a bhí beag beann ar an réimeas nua. Níor chúirt dlí í a thuilleadh, ach b’ionann cúirt na Blarnan a bhuanú i bhfoirm eile agus ráiteas polaitiúil a dhéanamh. B’ionann cúirt a thabhairt le chéile sa Bhlarnain in athuair agus dílseacht a fhógairt don bharún Seacaibíteach a bhí ar deoraíocht. B’ionann cúirt neamhoifigiúil a ghairm agus dlisteanacht ‘mhalairt dlí’ na Whigs a shéanadh. B’ionann cúirt éigse a choinneáil ar siúl sa Bhlarnain agus iarsma beag den ancien régime a scriosadh i gcath Eachroma a chaomhnú.

[Léadh leagan den aiste thuas ag comhdháil bhliantúil Chumann Éire an 18ú Céad in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, an 11 Meitheamh 2016.]

Ancien régime na hÉireann

‘The most potent and mighty king’: Séamas mac Shéarlais mhic Shéamais

Ba sa bhliain 1985 a foilsíodh leabhar le J. C. D. Clark, staraí Sasanach, a spreag conspóid i measc speisialtóirí an 18ú céad. English Society 1688-1832 a bhí ar an saothar agus seo mar a mhínigh an t-údar an sprioc a chuir sé roimhe:

My aim throughout has been to re-integrate religion into an historical vision which has been almost wholly positivist; to discard economic reductionism, to emphasise the importance of politics in social history, and to argue against the familiar picture of eighteenth century England as the era of bourgeois individualism by showing the persistence of the ancien régime until 1828-32, and the autonomous importance of religion and politics in its final demise.

J. C. D. Clark, English Society 1688-1832; Ideology, Social Structure and
Political Practice during the Ancien Régime (Cambridge, 1985), ix-x.

Mórán staraithe a scríobh faoin 18ú céad i Sasana—go háirithe an dream úd a tháinig faoi thionchar an Mharxachais—leagadar béim ar chumhacht na parlaiminte, ar fhás na buirgéiseachta, ar dhul chun cinn na heolaíochta, agus ar bhorradh an gheilleagair. Is é sin le rá, thugadar suntas ar leith don fhorbairt is don fhorás, do lucht an chaipitil is do lucht an réasúin. Shíl Clark go raibh an saghas sin staire mí-aimseartha: na húdair a bhí á scríobh, ní ag iarraidh sochaí Shasana mar a bhí sí san 18ú céad a thuiscint a bhíodar in aon chor, dar leis, ach ag iarraidh préamhacha an domhain nua thionsclaíoch a thiocfadh ar an saol le linn an 19ú céad a aithint. Bhí léamh eile ar fad ag Clark ar Shasana an 18ú céad. Thug sé tús áite don ríogachas, do shuiteacht na creatlaí sóisialta agus, thar aon rud eile, don reiligiún: ‘gentlemen, the Church of England, and the crown commanded an intellectual and social hegemony’ mar a scríobh sé. Níor leasc leis síneadh a bhaint as an téarma Fraincise ancien régime trína bhaisteadh ar an gcóras rialaithe a bhí i réim i Sasana i rith an 18ú céad agus nár baineadh dó, ach ar éigean, idir réabhlóid na bliana 1689 agus leasú na parlaiminte sa bhliain 1832.

J. C. D. Clark agus an dara eagrán dá leabhar

     Chuaigh an t‑athbhreithniú a dhein Clark thar fóir in áiteanna, mar a tharlaíonn ar uairibh nuair a bhíonn leagan seanbhunaithe den stair le ceartú, ach bhí gá le hathrú béime chun éalú ón gcinnteachas eacnamaíoch agus aird a dhíriú ar ghnéithe den smaointeachas coimeádach a bhí neamhfhaiseanta ag an am. D’fhág a shaothar lorg ar staireagrafaíocht Shasana atá le brath uirthi i gcónaí. Níl aon amhras ach go dtugann staraithe an 18ú céad níos mó airde ar chúrsaí creidimh anois ná mar a thugaidís sular foilsíodh leabhar Clark. Níorbh fhada gur deineadh aithris ar an bhfaisean is déanaí ó choláistí Oxbridge abhus: féachadh le múnla an ancien régime, mar a cheap Clark é, a bhualadh anuas ar Éirinn an 18ú céad. Níor dheacair Éire na linne úd a chur i gcomórtas leis an tsamhail den ancien régime a chum Clark ach an staidéar a bheith teoranta don chomhphobal Angla-Éireannach, agus b’shin an rud a dhein S. J. Connolly sa leabhar leis dar teideal Religion, Law and Power: The Making of Protestant Ireland 1660-1760 (Oxford, 1992). Ach a luaithe a dhéantar iarracht an pobal dúchasach a chuimsiú laistigh den fhráma tagartha seo, titeann múnla an ancien régime as a chéile. Is leor spléachadh a thabhairt ar litríocht Ghaeilge na linne le tuiscint nach raibh ach meas gadaí ag na Gaeil ar an rí a bhí i gcoróin. Mar an gcéanna, féachadh ar na ‘huaisle’ Angla-Éireannacha mar fháslaigh choimhthíocha. Maidir le ministrí na heaglaise bunaithe, glacadh leis gan cheist gur eiriceacht a bhí á teagasc acu. Ba mhór idir an ‘intellectual and social hegemony’ a bhí ag an gcoróin, na huaisle agus an eaglais Anglacánach i Sasana i rith an 18ú céad, dar le Clark, agus an doicheall forleathan a bhí ag an gcoitiantacht roimh a macasamhla in Éirinn. In ionad ómós agus dílseacht a thabhairt don chinsealacht Angla-Éireannach, chreid bunadh na tíre go raibh córas polaitiúil, córas sóisialta agus córas eaglasta na linne mídhlisteanach ó bhonn. Níorbh aon ancien régime é an réimeas a bhí in Éirinn i rith an 18ú céad ach réimeas a aistríodh thar tír isteach agus a cuireadh ar bun anseo le láimh láidir.

     Más ea, an amhlaidh nach raibh ancien régime in Éirinn riamh? Caithfear a aithint nach bhfuil san ‘ancien régime’ seo ach coincheap teibí a cumadh in intinn J. C. D. Clark, ach sílim gur féidir an coincheap a úsáid i staireagrafaíocht na tíre seo (dá mbeadh an fonn sin ar dhuine) má bhogtar ré an tseanreachta siar go dtí an tréimhse roimh an réabhlóid—dála ancien régime na Fraince. Thug cath Eachroma buille an bháis don réimeas a mhol Dáibhí Ó Bruadair sa dán leis dar teideal ‘Caithréim an Dara Séamais’: réimeas ina raibh ‘ríghe don Scotfhuil chraoisigh chorcraigh’ ag cosaint na heaglaise fíre (‘atáid bhur bhfírchléir sámh gan dí-mhiadh’), ag tabhairt cúraimí stáit d’uaisle dílse na tíre, idir Ghaeil agus shean-Ghaill (‘atáid ar bínse Dálaigh, Rísigh’), agus ag brath ar thacaíocht an phobail dhúchasaigh (‘i ngarda a bhrataí atáid bhur macaomh’).

Cath Eachroma mar a shamhlaigh John Mulvany é

     Tá an t‑ábhar seo tarraingte anuas agam anois toisc gur chaitheas cúpla lá le déanaí ag léamh The Acts of James II’s Irish Parliament of 1689 (BÁC, 2016), imleabhar a chuir John Bergin is Andrew Lyall in eagar agus a d’fhoilsigh Coimisiún Lámhscríbhinní na hÉireann ar na mallaibh. Is é atá ann, eagrán nua-aimseartha scolártha de théacsanna na n-achtanna a ritheadh i bparlaimint na bliana 1689 agus ar thoiligh Séamas II leo. Go dtí seo, ní raibh le fáil ach eagrán bearnach a réitigh Thomas Davis sa 19ú céad agus a cuireadh amach faoin teideal The Patriot Parliament of 1689. Tá an díolaim nua i bhfad níos iomláine. Ar an drochuair, ní féidir a rá gur eagrán deifnídeach í mar tá deich gcinn de na cúig acht is tríocha a ritheadh sa bhliain 1689 fós ar iarraidh: d’ordaigh an pharlaimint a ghairm Uilliam III sa bhliain 1695 go ndófaí na taifid a bhain le parlaimint Rí Shéamais agus is cosúil nach bhfuil na téacsanna atá in easnamh ar fáil anois. Déarfainn go gcuirfí suim san acht dar theideal ‘An act for encouragement of strangers and others to inhabit and plant in the kingdom of Ireland’ dá mbeadh teacht air inniu. Tríd is tríd, áfach, is féidir a rá gur tháinig cóipeanna de na hachtanna ba thábhachtaí slán agus nach raibh an éifeacht chéanna ag na cinn a cailleadh: ‘An act for securing the water course for the castle and city of Dublin’, cuirim i gcás. Má bhí a leithéid de rud agus ancien régime in Éirinn riamh, níl aon amhras ach gurbh í parlaimint na bliana 1689 buaicphointe an réimis úd. Má tá locht amháin agam ar an eagrán breá d’achtanna na parlaiminte atá curtha ar fáil anois ag Coimisiún Lámhscríbhinní na hÉireann, is é an locht sin nach bhfuil aon chuntas san imleabhair ar na baill—idir fheisirí agus thiarnaí—a ghlac páirt sa pharlaimint. Tá an t-eolas sin le fáil san imleabhar a scríobh Thomas Davis, áfach, rud a chiallaíonn go mbeidh mé á cheadú go ceann tamaill eile.

John Bergin agus an t-eagrán úr d’achtanna pharlaimint Shéamais II

     Sa chaoineadh a chum sé ar Shomhairle Mac Dónaill, coirnéal in arm Shéamais II a maraíodh i gcath Eachroma, scríobh Séamas Dall Mac Cuarta  gur throid an t-oifigeach:

Fá aon chreideamh Phádraig is ar ghrá Mhic na hóighe,
le fírinne dár náisiún is do shásamh na córa ...

Tá na príonsabail ba bhonn don ancien régime in Éirinn le léamh go soiléir ar na línte thuas: mar atá, an creideamh, an náisiúntacht, an dlisteanacht. Go deimhin, fógraíodh na prionsabail chéanna caoga bliain roimhe sin nuair a ghlac Caitlicigh na Comhdhála leis an mana ‘Hiberni unanimes pro Deo, rege et patria’ (‘Éireannaigh aontaithe ar son Dé, rí agus tíre dúchais’). Is mór idir Gaeilge chorraitheach an fhile agus Béarla tur na ndlíodóirí ó thaobh foirme de, ach tá an idé-eolaíocht chéanna le léamh ar achtanna pharlaimint na bliana 1689. Seo sliocht as an ‘Act for liberty of conscience’ a thug saoirse chreidimh do gach uile chineál Críostaí:

Whereas it is found by experience, that persecuting of people upon the account of religion, doth no way advance Christian faith or piety ... all and every person or persons whatsoever professing Christianity, shall have and enjoy liberty of conscience, and full and free exercise of their respective religion, ways, and forms of worship, within this kingdom, without any molestation, loss or penalty whatsoever.

Bergin agus Lyall, The Acts of James II’s Irish Parliament of 1689 (BÁC, 2016), 19.

Mar an gcéanna, ghlac baill na parlaiminte le ‘Act of recognition’ a d’aithin gurbh é Séamas II, ‘the most potent and mighty king’ mar a tugadh air, rí dlisteanach na dtrí ríocht:

We therefore your majesties most loyal, and most dutifull subjects ... do recognize and acknowledge, and thereby express our unspeakable joys, that immediately upon the dissolution and decease of your royal brother King Charles the Second, of ever blessed memory, the imperial crown of this realm, and of all other your majesties kingdoms and dominions, did by inherent birth-right, and lawful and undoubted succession, descend, and come to your most excellent majesty, as being lineally, justly and lawfully, next and sole heir of the blood-royal of this realm ...

Bergin agus Lyall, The Acts of James II’s Irish Parliament of 1689, 4-5.

Ach d’fhógair an ‘Act declaring that the parliaments of England cannot binde Ireland’ gur ríocht ar leith í Éire agus nach raibh sé de chumhacht ag an bparlaimint in Westminster dlíthe a dhéanamh di. Ba cheart é sin a bhain le parlaimint na hÉireann amháin:

Whereas this his majesties realme of Ireland is and hath always been a distinct kingdom from that of his majesties realm of England ... it is so hereby declared, that no act of parliament past, or to be past, in the parliament of England tho Ireland should be therein mentioned, can be, or shall be any way binding in Ireland, excepting such acts past, or to be past in England, as are, or shall be made into law by the parliament of Ireland.

Bergin agus Lyall, The Acts of James II’s Irish Parliament of 1689, 54.

Séalaíodh teastas báis an ancien régime in Éirinn nuair a síníodh conradh Luimnigh agus ní raibh restauration i ndán di. Mhair idé-eolaíocht an dlisteanachais go ceann i bhfad i litríocht na Gaeilge; ach má mhair, bhí difríochtaí suntasacha idir dearcadh na coitiantachta—mar a léiríodh é in amhráin agus i ndánta Seacaibíteacha an 18ú céad—agus an dearcadh a cuireadh in iúl in achtanna pharlaimint na bliana 1689.

‘Réx ceart na Féinne’: Séarlas mac Shéamais mhic Shéamais mhic Shéarlais mhic Shéamais

     Maidir le cúrsaí creidimh, dhein na filí talamh slán de go mbeadh an eaglais Chaitliceach faoi ghradam nuair a thiocfadh an rí ceart i gcoróin arís: ‘beidh dlí na Rómha i ngnás go mór’ (Seán Ó Tuama); ‘beidh a gcealla ag an Eaglais fhíre’ (Aindrias Mac Craith); ‘beidh cléir go seasamhach, talamhach, tóiceach’ (Piaras Mac Gearailt); ‘oird bhinne is cléirigh ina ndúchas’ (Dáibhí Ó hIarlaithe). Os a choinne sin, is deacair a dhéanamh amach ón litríocht cén stádas go díreach a bheadh ag Protastúnaigh tar éis bhua an Stíobhartaigh. Arís, d’aithin na húdair Ghaeilge go raibh ceart an Stíobhartaigh don choróin bunaithe ar shinsearacht a theaghlaigh, ach ba thábhachtaí leo Míle Easpáine ná aon duine eile dá shinsir sa chomhthéacs seo. Ba é an Stíobhartach ‘an duine ba ghile ar shliocht chine Scoit trí huaire’ (Aogán Ó Rathaille); ‘taoiseach na nGaoidheal nglan’ (Conchúr Ó Briain); ‘an réx de shaorshliocht cheap Ghaoidheal’ (Seán Ó Tuama); ‘réx ceart na Féinne’ (Liam Dall Ó hIfearnáin); an ‘ráib leabhair léidmheach d’ard-fhuil Mhilésius’ (Seán de Hóra). Bhain an difríocht ba thábhachtaí ar fad le stádas polaitiúil na hÉireann. Ní hamháin gur ríocht ar leith í an tír, dar le húdair Ghaeilge an 18ú céad, ach ba ríocht í a raibh coróin dá cuid féin aici chomh maith. Trí choróin a bhí ag na Stíobhartaigh, dar le filí an 18ú céad: ‘ag cailliúint a thrí gcorónach’ (Seon Ó hUaithnín); ‘go nglacathar thu i dtrí chróinnibh’ (Conchúr Ó Briain); ‘réidhfidh ar trí choróiníbh’ (Seán Ó Tuama); ‘ná hiarrfaidh acht trí chróinní’ (Liam Rua Mac Coitir); ‘seilbh trí gcoróin ag an leon ná habraim’ (Aindrias Mac Craith). Ba mhór idir an tuiscint seo agus dearbhú lom na bhfeisirí san ‘Act of recognition’ gur choróin impiriúil amháin a bhí os cionn ríochtaí uile Shéamais II. Ar ndóigh, ní raibh nuaíocht ar bith ag baint le tuiscint seo na bhfilí: chomh fada siar le blianta tosaigh an 17ú céad chuir file Ultach, Fearghal Óg Mac an Bhaird, fáilte roimh an rí nua, Séamas VI agus I, le dán dar thús ‘Trí coróna i gcairt Shéamais’.

     Conas is féidir na difríochtaí seo a mhíniú? Is cinnte gur choinnigh feisirí na bliana 1689 súil amháin ar thuairimí Shéamais II nuair a bhí billí á ndréachtú acu: níorbh fhiú dóibh bille a chur trí dhá theach na parlaiminte dá ndiúltódh an rí é a shíniú sa deireadh thiar thall—mar shampla, b’éigean dóibh éirí as an iarracht a deineadh dlí Poynings a aisghairm. Ach tá barúil agam go raibh níos mó ná sin i gceist. Tugaim faoi deara go raibh sloinnte Gaelacha ar mhionlach mór de na feisirí: bhí tuairim is ochtó Gael ar an dá chéad feisire a shuigh i dTeach na gComóntach. Ba laige go mór é guth na nGael i dTeach na dTiarnaí, áfach, áit nach raibh ach seachtar Gael as breis agus caoga ball, idir thiarnaí saolta agus easpaig den eaglais bhunaithe. Cé go raibh na Gaeil agus na sean-Ghaill ag druidim le chéile i rith an 17ú céad, is cosúil go raibh idirdhealú fós le brath ar dhearcadh an dá chine i leith choróin na hÉireann agus stádas na ríochta chomh déanach leis an mbliain 1689. Bhí na Gaeil suite de go raibh coróin ar leith ag gach ceann de na trí ríocht agus gur de thimpiste a tharla sé go raibh na corónacha go léir á gcaitheamh ag an rí céanna, ach ghlac na sean-Ghaill leis an tuiscint oifigiúil gur choróin impiriúil amháin a bhí ann agus go raibh rí Shasana ina rí ex officio ar Éirinn.

     Íorónta go leor, ba í an tuiscint Shasanach seo ar stádas bunreachtúil na hÉireann a chinnteodh go bhféadfaí tiarnaí Seacaibíteacha na ríochta a eisreachtú agus a dtailte a choigistiú nuair a bheadh an bua ag Uilliam III i gCogadh an Dá Rí.

Foilsiú nó síothlú?

Publish or perish?

Le mí anuas, chuir eagarthóir an Princeton Guide to Modern Irish History tuairisc chugam ar chaibidil a scríobhas le haghaidh an leabhair sin; d’fhreastalaíos ar cheardlann i gColáiste na Tríonóide le haghaidh na n-údar a mbeidh aistí leo sa Cambridge History of Ireland; agus chuireas clabhsúr ar an gcéad dréacht de leabhar ar chaitheas dhá bhliain á scríobh. Ní nach ionadh, tá aird ar leith agam ar chúrsaí foilsitheoireachta faoi láthair.

     Cloistear an nath ‘publish or perish’ sách minic sa saol acadúil. Is é is brí leis go gcaithfidh an scoláire luí isteach ar an scríobh más mian leis aitheantas a fháil agus dul chun cinn ina ghairm. I ré seo na dtáblaí bliantúla ina rangaítear ollscoileanna an domhain in ord a bhfiúntais (mar dhea), cuirtear brú níos mó ná riamh ar acadúlaithe torthaí a gcuid taighde a fhoilsiú go tráthrialta. Bíonn líon na n-alt a foilsíodh ar irisí léannta, agus líon na leabhar a chuir clólanna acadúla amach, ar na slata tomhais is mó a úsáideann leithéidí an Shanghai Ranking, an QS Top Universities nó an THE World University Rankings chun feabhas na bhforas oideachais a mheas. Tá aithne agam ar léachtóirí ollscoile i Sasana agus i dTuaisceart Éireann a lig saothair leo i gcló roimh am de bharr an sprioclae a bhí leagtha síos ag an Research Excellence Framework – córas oifigiúil a dheineann gach roinn ollscoile ar fud na Ríochta Aontaithe a mheas. Táthar ar bís faoi láthair ag feitheamh leis an measúnú is déanaí a fhoilseofar an tseachtain seo chugainn. Níl cúrsaí chomh dona sin sa phoblacht seo againne go fóill, ach tá ollscoileanna an stáit seo ag druidim sa treo céanna de bharr thionchar na dtáblaí idirnáisiúnta. Ní staraí gairmiúil mé agus má bhíonn brú orm taighde a thabhairt chun críche go luath is brú inmheánach seachas brú seachtrach é don chuid is mó.

     Cuireann an córas measúnaithe an scolárthacht as a riocht ar bhealach eile: bíonn brú ar scoláirí ailt a fhoilsiú in irisí acadúla atá ‘piarmheasúnaithe’ – is é sin le rá, in irisí léannta nach gceannaíonn an pobal i gcoitinne. Mar shampla, is mó an chreidiúint a thabharfar d’údar as alt ar Éigse ná as an alt céanna ar Comhar. Mar an gcéanna, bíonn níos mó pointí ag dul don leabhar a chuireann preas ollscoile amach in eagrán costasach leabharlainne ná don leabhar faoi chlúdach bog ó fhoilsitheoir tráchtála a bheadh ar díol sna siopaí leabhar. Anuas air sin, is baolach go mbraitheann scoláirí a bhfuil Gaeilge mhaith acu, scoláirí Gaeilge san áireamh, gur mó an t-aitheantas a gheobhaidh siad laistigh den acadamh más i mBéarla a scríobhann siad. Tá sé d’ádh orm go mbím ag scríobh ar mo chonlán féin; is féidir liom aiste a chur chuig iris acadúil nó a chur in airde ar an suíomh seo de réir mar a oireann dom féin nó don ábhar. Aithním, áfach, gur pribhléid as an ngnáth í an tsaoirse seo.

An fhoilsitheoireacht mar a bhí: sean-leabharlann Choláiste na Tríonóide

     ‘The Irish language’ is teideal don chaibidil liom sa Princeton Guide. Is é an rud is mó a ghoill orm nuair a bhíos á scríobh anuraidh nach raibh cead agam dul thar ocht míle focal (gan na fonótaí a chur san áireamh), rud a d’fhág nárbh fhéidir liom gnéithe áirithe de stair na teanga a phlé mar ba mhian liom. Bheadh sé i bhfad níos fusa an chaibidil a scríobh dá mbeadh a dhá oiread focal ceadaithe. Ach thaitin dhá cheann de mholtaí na tuairisce a fuaireas le déanaí liom: gur chóir na haistriúcháin ar shleachta Gaeilge a bhogadh ó na fonótaí go dtí corp an téacs; agus gur chóir paragraf sa bhreis a chur isteach ag tús na caibidle chun tábhacht na Gaeilge a mhíniú do lucht na staire, an dream a bhfuil an Princeton Guide dírithe orthu. Dheineas na leasuithe sin le fonn agus beidh beagán le cois naoi míle focal sa leagan a fhoilseofar – uair éigin i dtreo dheireadh na bliana 2015 de réir dealraimh.

     Leabhar mór toirtiúil a bheidh sa Princeton Guide, ach is uaillmhianaí fós an tionscnamh é an Cambridge History of Ireland. Ceithre imleabhar a bheidh i gceist le cúig chaibidil is fiche i ngach ceann acu. Deich míle focal atá ceadaithe in aghaidh na caibidle, rud a chiallaíonn go mbeidh tuairim is milliún focal sa saothar ina iomláine. ‘Jacobitism, 1691-1790’ an t-ábhar a bheidh idir chamáin agam an babhta seo; ní gá dom a rá gur ábhar é seo nach bhféadfaí a phlé gan litríocht Ghaeilge an 18ú céad a chur san áireamh. Meileann muilte Clio (bandia na staire) go mall, ach meileann siad! Ba dhíol suime dom é gur leag Tom Bartlett, eagarthóir ginearálta na staire, béim ar leith ar chúrsaí stíle nuair a labhair sé ag an gceardlann. Bhí an ceart ar fad aige: cé gur tábhachtaí an t-ábhar ná an ghné i gcónaí, is ceann de bhundualgais an staraí é prós soléite a scríobh. Ba chóir stíl éasca shoiléir a chleachtadh sa stair i gcónaí agus droim láimhe a thabhairt don bhéarlagair acadúil atá chomh feiceálach san i ndisciplíní eile. Is fíor, ar ndóigh, go mbeidh praghas an Cambridge History thar acmhainn an ghnáthléitheora – bheadh ionadh an domhain orm da mbeadh níos lú ná €300 ar an gceithre imleabhar. Ach ní fhágann sé sin gur féidir linn dearmad a dhéanamh ar an bpobal i gcoitinne: is amhlaidh go mbeidh na caibidlí éagsúla le ceannach ina gceann agus ina gceann ar phraghas réasúnta trí shuíomh idirlín na bhfoilsitheoirí. Ní bheidh aon leithscéal ag léitheoirí rialta Chúrsaí Staire gan an chaibidil ar an Seacaibíteachas a cheannach nuair a fhoilseofar é sa bhliain 2017.

An fhoilsitheoireacht mar atá: siopa leabhar Charlie Byrne i nGaillimh

     Trí leabhar liom a foilsíodh go dtí seo, maille le dhá chnuasach d’fhilíocht Ghaeilge an 18ú céad a chuireas in eagar. Níor ghá dom mórán machnaimh a dhéanamh riamh ar an teanga inar scríobhadh na leabhair: formhór na bhfoinsí a úsáideadh le haghaidh An Crann os Coill agus Ó Chéitinn go Raiftearaí, is i nGaeilge atá siad; formhór na bhfoinsí a ceadaíodh le haghaidh Irish Opinion and the American Revolution, is i mBéarla atá siad. Thairis sin, is beag suim a chuirfeadh eachtrannaigh i saothar Aodha Bhuí Mhic Cruitín ná sa bhealach inar cumadh leagan náisiúnaíoch de stair na hÉireann, ach cuirtear suim i réabhlóid Mheiriceá ar fud na cruinne. Bhí sé i bhfad níos deacra dom an teanga a roghnú don saothar atá díreach scríofa agam. Ar láimh amháin, is i nGaeilge atá na foinsí go léir, nach mór; ar an láimh eile, baineann an saothar nua seo le conspóid acadúil atá ar siúl trí mheán an Bhéarla le fada: tá réamhspléachadh ar éirim an leabhair le fáil san aiste dar teideal ‘Léirmheas agus athmheas’ a fhoilsíodh anseo i mí na Samhna anuraidh. Chinneas sa deireadh gurbh fhearr mo leabharsa a scríobh i mBéarla chomh maith. The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland an teideal atá ar an gclóscríbhinn – níor mhiste an focal ‘leabhar’ a sheachaint ós rud é nár leag foilsitheoir súil air an téacs go fóill.

     Agus an cinneadh bunúsach sin déanta, b’éigean dom na sleachta ó litríocht na Gaeilge a aistriú. Tá na bunleaganacha go léir istigh chomh maith, ar ndóigh, agus tús áite tugtha dóibh sa téacs mar is cóir, ach bheadh aistriúcháin chruinne de dhíth ar Bhéarlóirí aonteangacha. B’fhusa go mór an gá a bhí le haistriúcháin a aithint ná aistriúcháin mhaithe a sholáthar, ar ndóigh, agus is iomaí uair a rith an nath Iodáilise ‘traduttore, traditore’ (‘is fealltóir aistritheoir’) liom nuair a bhí an obair leadránach sin idir lámha agam. Seo sliocht gearr as an réamhrá a bhaineann le hábhar:

Inevitably, I have sometimes been forced to choose between alternative translations which differed significantly in meaning, and not always because of ambiguities in the original. How, for example, should one translate such a ubiquitous and, in Irish, such an unproblematic term as ‘Gall’? ‘Foreigner’? ‘Englishman’? ‘English-speaker’? ‘Non-Gael’? These are all possible but they carry quite different connotations. The act of translation can obliterate real connotations as well as creating illusory ones. ‘Danar’ means ‘Dane’ and it is difficult not to translate it as such, but while the English word invokes the idea of civic-minded Scandinavians on bicycles, the Irish term is used in a similar sense to ‘barbarian’ and conjures up images of plundered monasteries. On the other hand, it would be impossible to translate ‘ae’ (‘liver’) as anything other than ‘heart’ in a literary context.

Táim sásta go ndéanfaidh na haistriúcháin cúis don ghnáthléitheoir, ach níor chóir don scoláire brath orthu; aon duine a bhfuil an teideal sin ag dul dó, rachaidh sé siar chuig na bunleaganacha i gcónaí.

     Ar eagla go mbeadh fonn ar fhíorGhael nó dhó tréas a chur i mo leith toisc gur i mBéarla atá an leabhar is déanaí liom, dearbhaím go sollúnta agus go fírinneach gur i nGaeilge a bheidh an chéad leabhar eile ó mo pheann. Ni hamháin sin, ach beidh sé níos scóipiúla agus níos téagartha ná aon leabhar dá bhfuil scríofa agam go dtí seo. Cuirfear tús leis an magnum opus Gaelach nuair a bheidh an chaibidil úd don Cambridge History réidh.

An lón léitheoireachta atá bailithe agam i gcomhair na Nollag

AGUISÍN

D’fhéadfadh sé go mbeidh roinnt de na leabhair thuas faoi chaibidil anseo go luath san athbhliain. Mar a dheineas an tráth seo anuraidh, táim chun teachtaireachtaí a cheadú idir seo agus deireadh na bliana. Má tá moladh, cáineadh nó tuairim níos tomhaiste le nochtadh agaibh, is féidir iad a bhreacadh ag bun an leathanaigh seo. Is cosúil go mbíonn an triúr a d’fhág teachtaireachtaí anseo an uair dheireanach ag léamh Cúrsaí Staire i gcónaí, agus thiocfadh dó gur tháinig duine nó beirt eile ar an suíomh i gcaitheamh na bliana atá imithe. Bheadh ríméad orm dá mbeadh líon na léitheoirí dílse méadaithe ó thriúr go seisear faoin am seo ...

Agus go mbeirimid beo ag an am seo arís!

Alba: calma no stuama?

Cha bhi iad a’ fàgail slàn leis an Rìoghachd Aonaichte airson greis fhathast

Thagraíos anseo cheana don drogall a bhíonn ar Éireannaigh – ar Ghaeilgeoirí go háirithe – aon cheann a thógaint den éagsúlacht mhór idir cultúr na tíre seo agus cultúr na hAlban. Leagtar ró-bhéim ar fad ar na cosúlachtaí atá idir an Ghaeilge agus an Ghàidhlig, idir an iomáint agus an chamanachd, idir poirt agus ríleanna, agus – is ea – idir whiskey agus whisky. Áitítear go minic gur tíortha Ceilteacha iad an dá thír agus, mar is eol do chách, is beag idir gealtachas agus Ceilteachas. An bhfuilim ag dul thar fóir? Táim is dócha, ach taitníonn an t-imeartas focal liom: ba chruinne a rá gur beag atá idir maoithneachas agus Ceilteachas. Aon duine a dhéanfadh staidéar oibiachtúil ar startha an dá thír, ní fhéadfadh sé gan suntas a thabhairt do na difríochtaí móra eatarthu.

Lucht an neamhspleáchais os comhair theach na parlaiminte cúpla lá tar éis an reifrinn

     Ceann de na difríochtaí ar mithid aird a tharraingt air, i bhfianaise thoradh an reifrinn a bhí ann an mhí seo caite, an áit lárnach atá ag an mBreatain i litríocht na Gàidhlig le cúpla céad bliain anuas. Tabharfaidh mé roinnt samplaí ón aois is mó a bhfuil cur amach agam uirthi, mar atá an 18ú céad. Bheifí ag súil, b’fhéidir, leis an mbéim a chuir filí a bhí dílis do rítheaghlach Hannover ar an mBreatain. Seo mar a moladh saighdiúirí an Fhreiceadain Dhuibh in amhrán a cumadh nuair a aistríodh an reisimint sin ó Éirinn go Meiriceá ag tús Chogadh na Seacht mBliain:

Bithidh Breatuinn ’s Erinn ’s Eorp gu leir
geur amharc Ghaoidhl Albanach (1)

(Beidh an Bhreatain agus Éire agus an Eoraip go léir ag géar-amharc na nGael Albanach)

Nuair a d’éirigh le harm Briotanach a raibh an Freiceadan Dubh chun tosaigh ann longfort na bhFrancach ag Ticonderoga a ghabháil sa bhliain 1759, moladh an reisimint in amhrán eile a thug tús aite don Bhreatain:

Co fada mhaireas Breatanach,
bi’dh cliù orr ann a’n èachraidheachd
o lìnn gu lìnn le taitneachas,
a’ cuir ’an geill a ’n tapachais,
a’n Tiganderoga b’acuinneach (2)

(Chomh fada mhaireas Briotanach, beidh clú orthu sa stair, ó linn go linn le sult, cuirfear a laochas in iúl a bhí cumhachtach ag Ticonderoga.)

Agus seo línte as amhrán le Donnchadh Bàn Mac an t-Saoir inar mhol an file Seoirse III ar theacht i gcoróinn dó sa bhliain 1760:

Tital Bhreatuinn is na Frainge,
tha na banntan sin ’na phòca,
staoile Éireann, stéigh a’ Chreideimh,
g’a chumail creideasach an òrdugh. (3)

(Teidil na Breataine is na Fraince, tá na bannaí sin ina phóca, stíl na hÉireann, crann taca an chreidimh – á choinneáil creidiúnach is in ord.)

Tá seans, áfach, nach mbeifí ag súil leis an aitheantas a thug filí Seacaibíteacha don Bhreatain. Tar éis an tsaoil, bhí Séamas III, arbh é an rí dlisteanach é dar leis na ‘Seumasaich’, bhí sé ar deoraíocht sa bhFrainc nuair a achtaíodh an t-aontas le Sasana sa bhliain 1707. Cheapfá, mar sin, go mbeadh doicheall orthu roimh aontas a cheap an Bhanríon Anna agus gur bheag tagairt a dhéanfaí don Bhreatain ina gcuid dánta. Ach ina ionad sin, tugadh áit shuntasach don Bhreatain i litríocht Sheacaibíteach na hAlban. An file ‘Seamusach’ is cáiliúla ar fad, b’fhéidir, Alasdair mac Mhaighstir Alasdair, bhí sé sásta ‘rìgh Bhreatuinn is Eireann’ a thabhairt ar Shéamas III i ndán leis.(4) Iain Ruadh Stiùbhart, fear a bhí i gceannas ar reisimint in arm an phrionsa i rith éirí amach na bliana 1745, shíl sé go raibh Dia ag agairt a mídhílseachta ar mhuintir na Breataine trí chéile:

Is amhail bha Breatunn fo bhròn
o’n a thréig iad a’ chòir’s an Rìgh
ghabh flaitheas ruinn corruich ro-mhór,
Crom an donais! chaidh ’n seòrsa an diasg! (5)

(Is amhlaidh go raibh an Bhreatain faoi bhrón, ón uair a thréig siad an chóir is an rí; ghlac an Flaitheas fearg ró-mhór linn, Crom an donais! chuaigh an cine i ndísc!)

Sa bhliain 1782, nuair a thug rialtas na Breataine na heastáit choigistithe a baineadh de na taoisigh a bhí amuigh sa bhliain 1745 ar ais dá n-oidhrí, chum Uilliam Ros dán ina bhfuil báidh leis an dream a d’éirigh amach daichead bliain roimhe sin fite fuaite le dílseacht dá mhórgacht, Sheoirse III, rí Bhreatan agus Éireann:

Tostamaid suas gach ceann-finne,
bh’anns an iomairt mhòir ud.
Tostamaid suas luchd ga leanmhuinn,
gun dearmad air Deòrsa:
Sluagh Bhreatuinn agus Eirinn,
geilleachdainn da mhòrachd.
Ge bu duilich leinn an sgeul ud,
mac Righ Seumas fhògradh. (6)

(Ólaimis sláinte gach ceann fine a bhí ins an troid mhór úd, ólaimis sláinte an dream a lean iad, gan dearmad a dhéanamh ar Sheoirse; tá slua na Breataine agus na hÉireann géillsteanach dá mhórgacht. Cé gurbh oth linn an scéala úd – gur fógraíodh mac Rí Shéamais.)

Ní fhéadfadh an fhéiniúlacht a léirítear i litríocht Ghàidhlig an 18ú céad a bheith mórán níos éagsúla leis an bhféiniúlacht a léirítear i litríocht Ghaeilge na linne céanna. Aon duine ar mhaith leis níos mó a léamh ar an ábhar seo, molaim dó súil a chaitheamh ar alt liom dar teideal ‘The idea of Britain in eighteenth-century Ireland and Scotland’ san iris scolártha Studia Hibernica, imleabhar 33 (2004-5).

Thacaigh na hEileanan Siar leis an Aontas, más ar éigean é

     Nílim ag áiteamh, ar ndóigh, go raibh tionchar ag litríocht an 18ú céad ar thoradh an reifrinn a bhí ann le déanaí, ach táim ag áiteamh nár chóir d’aon duine tuiscintí Éireannacha a thabhairt chuig stair, chuig cultúr, ná chuig polaitíocht na hAlban. Go deimhin, déarfainn go bhfuil an laghad suime a chuireann an ghluaiseacht náisiúnaíoch thall i gcúrsaí cultúir ar cheann de na héagsúlachtaí is tábhachtaí idir an dá thír. D’fhoilsigh Dàna, iris idirlín i nGàidhlig, alt spéisiúil a scrúdaigh na himpleachtaí a bheadh ann don teanga dá mbeadh Albain neamhspleách agus ní léir dom go ndéanfadh sé difear mór. Mar a scríobh údar an ailt:

Uaireannan, tha beagan de nàire air nàiseantaich a thaobh cultar na Gàidhealtachd, agus tha iad buailteach a sheachnadh mar faoineas ‘romansach.’

(Uaireanta, bíonn beagán náire ar náisiúnaithe i dtaobh chultúr na Gaeltachta, agus bíonn siad ag iarraidh é a sheachaint mar amaidí ‘rómánsach’.)

Ceisteanna eacnamaíocha agus sóisialta a bhí chun tosaigh i rith an fheachtais: an mbeadh an tseirbhís sláinte i gcontúirt dá bhfanfadh Albain sa Ríocht Aontaithe, an mbeadh sé ar chumas rialtais neamhspleáigh níos mó fostaíochta a chothú, an bhféadfaí na Tóraithe a dhíothú ar fad dá mbeadh stát neamhspleách ann?

Bhí súil ghéar ar an sparán i rith fheachtas an reifrinn

     Ní ceisteanna iadsan a bhaineann leis an stair agus ní phléifear anseo iad, ach caithfidh mé an méid seo a rá: cé nár chuir toradh an reifrinn ionadh ar bith orm, bhí an vóta ar son neamhspleáchais níos airde ná mar a bhí tuartha agam. Cheapas (agus dúras é seo le roinnt daoine roimh ré) gur údar sásaimh do na náisiúnaithe a bheadh ann dá vótálfadh níos mó ná daichead faoin gcéad ar son neamhspleáchais. Is é an t-aon seans amháin a bhí acu buachan, dar liom, dá mbeadh sciar mór den dream a bhí ar son an aontais chomh muiníneach sin as an toradh go bhfanfaidís sa bhaile. Cuireadh an caolseans sin go tóin poill nuair a foilsíodh pobalbhreith seachtain roimh an reifreann a thaispeáin go raibh lucht tacaíochta an neamhspleáchais imithe chun tosaigh don chéad uair. Chuir an phobalbhreith sin sceoin, ní ar bhunaíocht pholaitiúil Londan amháin, ach ar Albanaigh a raibh amhras orthu i dtaobh an neamhspleáchais chomh maith.

     Níor chóir go gcuirfeadh an toradh lagmhisneach ar náisiúnaithe. Tá cuimhne agam ar reifreann na bliana 1979 nuair a bhí comhthionól díláraithe á thairiscint: cé go raibh 52 % de na daoine a chaith vóta ar son an chomhthionóil, ní raibh sa mhéid sin ach 33 % de na vótóirí cláraithe agus bhí sé riachtanach go dtacódh 40 % díobhsan leis an tionól de réir na rialacha a bhí leagtha síos ag rialtas na Breataine. Bhí an-díomá ar náisiúnaithe na hAlban an tráth úd ach, le cabhair na hiarthuisceana, is dóigh liom gur maitheas seachas a mhalairt a dhein an teip dóibh sa deireadh. Dá mbeadh an bua acu in 1979, ní bheadh mórán idir an dá thaobh – rud a bhainfeadh de stádas an fheidhmeannais úir. Ina ionad sin, chaith muintir na hAlban ocht mbliana déag ag caoineadh na deise a cailleadh; nuair a glaodh reifreann eile ar an gceist sa bhliain 1997, caitheadh 74 % de na vótaí i bhfabhar parlaiminte a raibh níos mó cumhachtaí aici ná an comhthionól a beartaíodh i dtús báire. D’fhág an móramh mór sin go raibh bonn i bhfad níos daingne faoin rialtas nua: ní raibh aon amhras i dtaobh a dhlisteanachta agus b’éigean do na húdaráis in Whitehall seasamh siar agus scaoileadh leis. Dá mbeadh farasbarr beag vótaí ann ar son an neamhspleáchais an mhí seo caite, bheadh bonn an-ghuagach faoin stát neamhspleách agus ba dheacair d’fhoireann Alex Salmond téarmaí maithe a fháil ó Londain ná ón mBruiséal. Sílim go dteastódh vóta de 55 % ar son an neamhspleáchais sula nglacfadh an saol mór leis go raibh cosa na Ríochta Aontaithe nite i ndáiríre; agus dá mbeadh 60 % ar son an neamhspleáchais bheadh an stát nua ag seoladh roimhe le cóir ghaoithe.

Dhá thoradh as suirbhé a foilsíodh ar The Guardian

     Foilsíodh suirbhé suimiúil cúpla lá tar éis an reifrinn a léiríonn na bealaí inar vótáil na haoisghrúpaí éagsúla: léiríonn na torthaí gurbh iad na daoine a bhfuil 55 bliain slánaithe acu a shábháil an t-aontas le Sasana. Le heisceacht amháin (an dream atá idir 18 agus 24 bliain d’aois), bhí gach aoisghrúpa eile ar son an neamhspleáchais. Thugas suntas do thoradh eile: nuair a fiafraíodh de na daoine a vótáil i gcoinne an neamhspleáchais cén chúis is mó a bhí acu lena rogha, d’fhreagair duine as beirt go bhféadfadh an neamhspleáchas dochar a dhéanamh don gheilleagar. Fuair an imní bua ar an dóchas i gcás na ndaoine seo, ach d’fhéadfadh na náisiúnaithe iad a mhealladh amach anseo. Duine as gach ceathrar a vótáil i gcoinne neamhspleáchais, dúradar go raibh siad ag súil le cumhachtaí breise a fháil do rialtas na hAlban de bharr an reifrinn. Sílim go bhfuil an dream seo leath-mheallta ag na náisiúnaithe cheana féin. Agus – rud a chuir ionadh orm – ní dúirt ach duine as ceathrar gur vótáladar i gcoinne neamhspleáchas na hAlban le teann dílseachta don Ríocht Aontaithe. Shíleas go mbeadh an chúis sin chun tosaigh ar gach cúis eile agus go luafadh beirt as triúr den dream a bhí i gcoinne neamhspleáchais í. Tugann toradh an tsuirbhé le fios go bhfuil an fhéiniúlacht Bhriotanach creimthe go mór le cúpla glúin anuas: de réir mar a tháinig deireadh leis an impireacht, de réir mar a laghdaigh tábhacht an Phrotastúnachais, de réir mar a chlis na tionscail throma innealtóireachta, de réir mar a d’éirigh Aontas na hEorpa níos tábhachtaí, tháinig meath ar fhéiniúlacht Bhriotanach na nAlbanach.

     Seo mar a labhair Tom Devine, duine de na staraithe is mó le rá in Albain, tamall gairid roimh an reifreann:

The union of England and Scotland was not a marriage based on love. It was a marriage of convenience. It was pragmatic. From the 1750s down to the 1980s there was stability in the relationship. Now, all the primary foundations of that stability have gone or been massively diluted.

Tá an t-agallamh a cuireadh air le léamh anseo agus is fiú súil a chaitheamh air. Ag scríobh dó arís tar éis an reifrinn, nocht Devine an tuairim seo a leanas:

.. the much more likely possibility is another referendum in the next few years, which will probably result in a landslide ‘Yes’ victory, thus ending the Union for ever.

Ní críonna an beart é do staraí fáistine a dhéanamh! Ach tá an méid seo cinnte: go bhfuil roth na staire ag casadh leis i gcónaí.



Tagairtí:
1. Eoin Gillies, Sean Dàin agus Orain Ghaidhealach (Peart, 1786), p. 117.
2. Coinneach MacCoinnich, Orain Ghaidhealaich agus Bearla (Dún Éideann, 1792), 12.
3. George Calder, Orain Ghaidhealach le Donnchadh Macantsaoir (Dún Éideann, 1912), 256.
4. Donald Mackinnon, ‘Unpublished poems by Alexander MacDonald’ in Celtic Review, 5 (1908-9), 127.
5. John Lorne Campbell, Highland Songs of the Forty-Five (Dún Éideann, 1984), 188.
6. John Mackenzie, Sar-Obair nam Bard Gaelach: or, the Beauties of Gaelic Poetry (Dún Éideann, 1872), 313.

Amhráin stairiúla

Tá séasúr na seafóide buailte linn arís, cé go mbeadh ‘séasúr an tsléachta’ níos feiliúnaí i mbliana agus ár á dhéanamh uair amháin eile ar mhuintir cráite na Pailistíne. Céad bliain ó shin, sular ghabh arm na Breataine an treo sa ‘chogadh chun deireadh a chur le cogaí’, bhí an dúiche sin chomh síochánta le háit ar bith ar domhan. Níor mhiste dúinn machnamh a dhéanamh ar dhán na bPailistíneach le céad bliain anuas gach uair a chloisimid brilléis fhaiseanta sna meáin faoi speabhraíd a rugadh ‘in a herdsman’s shed’ agus stair rúnda éigin nár léigh aon duine beo.

     Bíodh sin mar atá, is nós seanbhunaithe agam é liosta a dhréachtú i mí Lúnasa: leabhair agus scannáin a bhí faoi chaibidil anseo anuraidh agus arú anuraidh faoi seach; liosta de na hamhráin stairiúla is fearr atá agam i mbliana. Má fhiafraítear díom cén slat tomhais a bhí agam chun fiúntas na n-amhrán a mheas, tá freagra simplí ar an gceist: mar atá, mo bhreith féin. Ní fhéadfadh an liosta thíos a bheith mórán níos suibiachtúla, ach dheineas iarracht trí ghné a chur san áireamh agus na hamhráin á roghnú agam. Is é an chéad rud a cuireadh san áireamh ná feabhas an cheoil: an bhfanann an fonn sa chuimhne? An dara rud ná cumhacht na bhfocal: an bhfuil íomhánna nó frásaí iontu a oibríonn ar mhothúcháin na n-éisteoirí? An tríú rud ná an tábhacht a bhain le hamhrán: an raibh tóir ag pobal áirithe air uair éigin? Ach ina dhiaidh sin is uile, is liosta pearsanta é seo agus admhaím go bhfuil cúpla amhrán ar an liosta thíos toisc go bhfuil baint acu le mo shaol féin.

     Seo daoibh liosta na bliana más ea. Tosnóidh mé ag bun an dréimire mar is gnách.

10.  El paso del Ebro

Póstaeir a chuir poblachtaigh na Spáinne amach

Is amhrán é seo a cumadh i rith Chogadh Cathartha na Spáinne. Baineann sé leis an ionsaí a dhein arm na Poblachta trasna abhann an Ebro i mí Iúil 1938.  D’éirigh go maith leis an ionsaí i dtús báire ach b’éigean do na Poblachtaigh cúlú nuair a dhein fórsaí Franco frithionsaí orthu. Cé gur cumadh focail an amhráin sa bhliain 1938, cuireadh iad le fonn traidisiúnta dar theideal ‘¡Ay, Carmela!’ Go deimhin, tá amhrán eile ó Chogadh Cathartha na Spáinne a cuireadh leis an bhfonn céanna – is é sin, an t-amhrán dar teideal ‘Viva la quince brigada’ faoi cheann de na briogáidí idirnáisiúnta a throid ar son na Poblachta.

El ejército del Ebro,
Rumba la, rumba la, rumba la,
El ejército del Ebro,
Rumba la, rumba la, rumba la,
Una noche el río pasó.
¡Ay, Carmela! ¡Ay, Carmela!
Una noche el río pasó.
¡Ay, Carmela! ¡Ay, Carmela!

Arm an Ebro,
rumba la, rumba la, rumba la,
arm an Ebro,
rumba la, rumba la, rumba la,
chuaigh sé trasna na habhann oíche áirithe,
Ay, Carmela! Ay, Carmela!
chuaigh sé trasna na habhann oíche áirithe,
Ay, Carmela! Ay, Carmela! 

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

9. L'Internationale

Jean Jaurès, ceannaire sóisialach a dúnmharaíodh an 31 Iúil 1914

Is é seo iomann na gluaiseachta sóisialaí idirnáisiúnta. Eugène Pottier, iarbhall de Chomún Phárais, a chum na focail sa bhliain 1871 agus chuir Pierre De Geyter fonn leo sa bhliain 1888. Ba ghearr go raibh an t-amhrán á chanadh i mórán teangacha ar fud na cruinne. Chuir Máirtín Ó Cadhain, údar Cré na Cille, Gaeilge ar an amhrán agus is leis an t-aistriúchán thíos.

Debout, les damnés de la terre,
Debout, les forçats de la faim,
La raison tonne en son cratère,
C’est l’éruption de la fin.
Du passé faisons table rase,
Foule esclave, debout, debout,
Le monde va changer de base,
Nous ne sommes rien, soyons tout.

C’est la lutte finale,
Groupons-nous, et demain
L’Internationale
Sera le genre humain

Músclaíg, a bhratainn na cruinne,
A dhíogha an ocrais, aire daoibh!
Tá an tuiscint ina buabhall buile,
Ag saighdeadh an duine chun malairt saoil.
De sheanré na ngeasróg déanam easair,
Ar na laincisí, músclaíg;
Sinne nach faic muid gheobhaimid gradam;
An seanreacht leagfar bun os cionn.

Is í an troid scoir í, a bhráithre,
Éirímis chun gnímh;
An tInternational
Snaidhm comhair an chine dhaonna.

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

8. Боже, Царя храни!

Nikolaj II, Sár na Rúise Uile, agus an Banimpire Aleksandra

Níor mhiste dom sciuird ar dheis a thabhairt ar eagla go gceapfaí go bhfuil claonadh bídeach i dtreo na heite clé le brath ar an liosta seo. Ba é seo amhrán náisiúnta na Rúise roimh réabhlóid na bliana 1917. Aleksej L’vov a chum an ceol agus Vasilij Žukovskij, file, a scríobh na focail. Bhíos i mo pháiste nuair a chualas an ceol ar dtús: ba cheoltéama é le haghaidh leagain teilifíse den úrscéal Война и мир (Cogadh agus síocháin) le Lev Tolstoj a dhein an BBC. Níorbh fhada ina dhiaidh sin gur chualas an fonn céanna arís (agus é ag coimhlint le hamhrán náisiúnta na Fraince, an Marseillaise) i ‘Réamhcheol na Bliana 1812’ le Čajkovskij. Bhíos chomh tógtha sin leis an saothar gur cheannaíos fadcheirnín de cheol Čajkovskij – an chéad fhadcheirnín a cheannaíos riamh. Ach mar staraí a chuireann béim ar an gcruinneas i gcónaí, caithfidh mé Čajkovskij agus an BBC a bheachtú: níor cumadh ‘Боже, Царя Храни!’ go dtí an bliain 1833, rud a fhágann go raibh sé mí-aimseartha an fonn a úsáid i saothair a bain le heachtraí a thit amach sa bhliain 1812. Tá an bunleagan maille le traslitriú le léamh thios.

Боже, Царя храни!
Сильный, державный,
Царствуй на славу, на славу нам!

Царствуй на страх врагам,
Царь православный!
Боже, Царя храни!

[Bože, Carja xrani!
Sil’nyj, deržavnyj,
Carstvuj na slavu, na slavu nam!

Carstvuj na strax vragam,
Car’ pravoslavnyj!
Bože, Carja xrani!]

A Dhia, tabhair slán an Sár!
Láidir maorga,
rialaigh chun glóire, chun ár nglóire!

Rialaigh chun eagla na namhad,
Sár ceartchreidmheach.
a Dhia, tabhair slán an Sár!

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

7. Ay Nicaragua, Nicaragüita

Managua, an 17 Iúil 1979

Thugas trí chuairt ar Nicearagua sna 1980í nuair a bhí an Frente Sandinista i gcumhacht agus na Contras, treallchogaithe frith-réabhlóideacha a bhí armtha, eagraithe agus íoctha ag na Stáit Aontaithe, ag troid ina gcoinne. Dá mba iad na Rúisigh a d’eagraigh na Contras thabharfaí ‘sceimhlitheoirí’ orthu, ar ndóigh, ach ós rud é go raibh ‘Made in USA’ stampáilte ar a dtóin ní bheadh sé sin stuama. Is é seo an t-amhrán is mó a chanadh lucht tacaíochta na Sandinistas sna blianta úd. An t-amhránaí Carlos Mejia Godoy a chum; bhí an t-ádh liom gur chualas é á chanadh ag ceolchoirm i Managua. Ní foláir cúpla tagairt san amhrán a mhíniú. Is focal é ‘Nicaragüita’ a chiallaíonn ‘Nicearagua beag’ ach is ainm é ar bhláth a fhásann sa tír chomh maith. Ba thaoiseach dúchasach é Diriangén a throid i gcoinne na Spáinneach nuair a bhíodar ag iarraidh coilíniú a dhéanamh ar Nicearagua sa 16ú céad. Is ceantar é Tamagás atá suite ar bhruach Loch Managua agus a bhfuil cáil na háilleachta air.

Ay Nicaragua, Nicaragüita,
La flor más linda de mi querer,
Abonada con la bendita, Nicaragüita,
Sangre de Diriangén.
Ay Nicaragua sos mas dulcita
Que la mielita de Tamagás,
Pero ahora que ya sos libre, Nicaragüita,
Yo te quiero mucho más.

A Nicearagua, a Nicearagua bhig,
an bhláth is áille i mo chroí,
leasaíodh tú, a Nicearagua bhig,
le fuil bheannaithe Diriangén.
A Nicearagua is milse thú
ná an mhil ó Thamagás,
ós rud é go bhfuilir saor anois, a Nicearagua bhig,
is mó go mór an grá atá agam duit.

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo agus é á chanadh ag Carlos Mejia Godoy.

6. Grândola Vila Morena

Liospóin, an 25 Aibreán 1974

Is amhrán é seo a chum an t-amhránaí Zeca Afonso chun comhar na gcomharsan in Grândola, baile atá suite san Alentejo, tuairim is 70 km ó dheas ó Liospóin, a mhóradh. Chuir réimeas an Dr Marcello Caetano, deachtóir na linne, cosc ar roinnt de na hamhráin a chum Afonso toisc go raibh claonadh an údair i leith na heite clé ró-fhollasach iontu. Níor cuireadh cosc ar ‘Grândola’, áfach, rud a d’fhág go bhféadfaí é a chraoladh gan aird na n-údarás a tharraingt, agus roghnaigh na hoifigigh shóisearacha a d’éirigh amach i gcoinne na deachtóireachta an t-amhrán mar chomhartha rúnda do lucht na comhcheilge ar fud na tíre: nuair a chualadar an t-amhrán á chraoladh ar Rádio Renascença, stáisiún raidió príobháideach, ba chomhartha dóibh é go raibh an t-éirí amach ag tosnú. Tá tábhacht ar leith ag an amhrán domsa mar ba as an bPortaingéil an chéad chailín ar thiteas i ngrá léi riamh agus bhronn sí fadcheirnín d’amhráin Zeca Afonso orm – fadcheirnín atá agam i gcónaí – cé nach bhfuil ‘Grândola’ ina measc.

Grândola, vila morena,
Terra da fraternidade,
O povo é quem mais ordena,
Dentro de ti, ó cidade.

Dentro de ti, ó cidade,
O povo é quem mais ordena,
Terra da fraternidade,
Grândola, vila morena.

A Grândola, a bhaile chrón,
a fhearainn an bhráithreachais,
is é an pobal is mó a rialaíonn,
laistigh díot, a chathair.

Laistigh díot, a chathair.
is é an pobal is mó a rialaíonn,
a fhearainn an bhráithreachais,
a Grândola, a bhaile chrón.

Is féidir éisteacht leis an amhrán á chanadh ag Zeca Afonso anseo.

5. Mo Ghille Mear

‘Will he no come back again?’ Tá tuairim agam nach dtiocfaidh ...

Ba mhór an náire dom é mura mbeadh amhrán amháin i nGaeilge ar an liosta agus seo daoibh é. Amhrán Seacaibíteach is ea é seo a chum Seán Clárach Mac Dónaill nuair a theip ar éirí amach na bliana 1745 in Albain. Ba é an Prionsa Séarlas an ‘gille mear’, an ‘buachaill beo’. Is focal Albanach é ‘gille’ a chiallaíonn ‘buachaill’; is ionann é agus ‘giolla’ ó thaobh na sanasaíochta de.

Bímse buan ar buairt gach ló,
ag caí go cruaidh ’s ag tuar na ndeor,
mar scaoileadh uainn an buachaill beo,
is nach ríomhthar tuairisc uaidh, mo bhrón.

Is é mo laoch mo ghille mear!
Is e mo Shaesar gille mear!
Ní bhfuaras féin aon tsuan ar séan
ó chuaigh i gcéin mo ghille mear!

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

4. Lillibullero

An Prionsa Oráisteach ag Cath na Bóinne

Tá stair chasta ag an amhrán seo. Amhrán Éireannach is ea é ó cheart a d’úsáid lucht na Comhdhála Caitlicí sna 1640í. Ar mhí-ámharaí an tsaoil, tá focail an amhráin bhunaidh caillte – go deimhin, is beag amhrán a tháinig anuas chugainn ó thréimhse ar bith roimh Chogadh an Dá Rí. Níor tháinig slán den bhunleagan ach an teideal ‘Liliburlero’. Ach cad is brí leis an teideal sin? Dhein Breandán Ó Buachalla amach (agus nílim chun easaontú leis) gurb é atá sa teideal ná ‘Lilly ba léir ó, budh linn an lá’, nó, lena rá ar bhealach eile, ‘Bhí Lilly soiléir: beidh an lá linn’. Astralaí cáiliúil ba ea William Lilly (1602-81) a thuar go gcaillfeadh Séarlas I a chloigeann. Nuair a bhí Fuigeanna Shasana ag cur i gcoinne Shéamais II sna 1680í, chuir duine díobh, an Tiarna Wharton (1648-1715) focail nua leis an seanfhonn Éireannach. Tá na focail curtha i mbéal Gaeil a raibh ríméad air de bharr na n-athruithe polaitiúla go léir a bhí ag titim amach. Na polasaithe a thaitin leis na Gaeil, ar ndóigh, chuireadar olc as cuimse ar Shasanaigh agus dúradh faoin amhrán nua-chumtha gur shéid sé Séamas II as trí ríocht. Is annamh a chloistear na focail anois, ach tá blaiseadh beag le fáil anseo thíos.

Ho, brother Teague, dost hear the decree?
Lillibullero bullen a la,
We are to have a new deputy
Lillibullero bullen a la.

Lero Lero Lillibullero
Lillibullero bullen a la,
Lero Lero Lero Lero
Lillibullero bullen a la,

Oh by my soul it is a Talbot
Lillibullero bullen a la,
And he will cut every Englishman’s throat
Lillibullero bullen a la.

Tá stair an amhráin mínithe i gclár raidió de chuid an BBC anseo; tá Breandán Ó Buachalla le cloisint tar éis ocht nóiméad agus míníonn sé an teideal tar éis deich nóiméad.

3. Le Chant des Partisans

Buíon sceimhlitheoirí (mar a thug rialtas na linne orthu) i mbun traenála

Anna Marly, bean de bhunadh na Rúise a tógadh sa bhFrainc agus a chaith an Dara Cogadh Domhanda i Londain, a chum ceol an amhráin seo sa bhliain 1941. Chuir sí focail Rúisise leis an gceol agus chanadh sí féin an t-amhrán. Thaitin an fonn go mór le Joseph Kessel agus Maurice Druon, uncail agus nia a bhí ina mbaill d’fhórsaí na Fraince Saoire, agus chuireadar focail Fraincise leis sa bhliain 1943. Craoladh an leagan nua ar an raidió agus ba ghearr go raibh sé in úsáid ag lucht an Résistance sa bhFrainc féin.

Ami, entends-tu le vol noir des corbeaux sur nos plaines ?
Ami, entends-tu les cris sourds du pays qu'on enchaîne ?
Ohé ! partisans, ouvriers et paysans, c’est l'alarme !
Ce soir l’ennemi connaîtra le prix du sang et des larmes.

A chara, an gcloiseann tú eitilt dhubh na bpréachán os cionn ár machairí?
A chara, an gcloiseann tú screadach bhalbh na tíre atá i ngéibhinn?
Óró! a throdairí, a oibrithe agus a fheirmeoirí, tá an t-aláram tugtha!
Anocht a thuigfidh an namhaid luach na fola agus na ndeor.

Tá an t-amhrán á chanadh ag Anna Marly, a chum an ceol, anseo.

2. Nkosi sikelel' iAfrika

Ar ndóigh, bhí sé de cheart ag an Afraic Theas í féin a chosaint

Chum Enoch Sontonga an t-amhrán seo mar iomann sa bhliain 1897. Sa Chóisis, teanga dhúchasach de chuid na hAfraice Theas, a bhí na focail bhunaidh ach aistríodh an t-iomann go teangacha dúchasacha eile de réir a chéile agus chuaigh daoine as gach cearn den tír i dtaithí air ina dteanga féin. Sa bhliain 1925, chinn an African National Congress go gcanfaí ‘Nkosi sikelel' iAfrika’ chun clabhsúr a chur ar chruinnithe na gluaiseachta. Ba ghearr gur aithníodh é mar amhrán an ANC: ní iomann eaglasta a bheadh ann feasta ach amhrán polaitiúil. Chun aontas (agus armóin) a chothú i measc lucht leanúna an ANC, socraíodh go gcanfaí línte áirithe i dteangacha ar leith. Mar shampla, sa leagan oifigiúil a chantar anois tá línte 1 agus 2 i gCóisis ach is i Súlúis atá línte 3 agus 4.

Nkosi Sikelel’ iAfrika
Maluphakanyisw’ uphondo lwayo,
Yizwa imithandazo yethu
Nkosi sikelela, thina lusapho lwayo

A Thiarna, beannaigh an Afraic,
go n-éirí a spiorad chun na spéartha,
éist lenár nguíonna,
beannaigh, a Thiarna, sinne do chlann.

Is féidir éisteacht leis an amhrán anseo.

1. La Marseillaise

Rouget de Lisle ag canadh La Marseillaise don chéad uair

Is ea, cad eile a bheadh sa chéad áit? An Captaen Rouget de Lisle, innealltóir óg i ngarastún Strasbourg, a chum an t-amhrán sa bhliain 1792 nuair a d’fhógair an Fhrainc cogadh ar an Ostair. Ghlac saighdiúirí na poblachta go fonnmhar leis an iomann réabhlóideach agus aithníodh go hoifigiúil é mar amhrán náisiúnta na Fraince sa bhliain 1795 – cé gur bhain an tImpire Napoléon an stádas sin de nuair a tháinig sé i gcumhacht. B’éigean fanúint go dtí an bhliain 1879 sular athdhearbhaíodh stádas an amhráin mar iomann náisiúnta na tíre.  Tá an t-aistriúchán Gaeilge le fáil anseo.

Allons enfants de la patrie,
Le jour de gloire est arrivé !
Contre nous de la tyrannie
L’étendard sanglant est levé,
L’étendard sanglant est levé.
Entendez-vous dans les campagnes
Mugir ces féroces soldats ?
Ils viennent jusque dans vos bras
Égorger vos fils, vos compagnes !

Aux armes, citoyens,
Formez vos bataillons,
Marchons, marchons !
Qu’un sang impur
Abreuve nos sillons !

Éirígí ’chlanna na tíre,
tá lá na glóire buailte linn!
agus brat fuilteach na daoirse
á bhagairt ag tíoráin orainn,
á bhagairt ag tíoráin orainn!
Éistigí ’mhuintir na tuaithe
béicíl na n-amhas gan daonnacht,
táid ag marú óige ’s bantracht
is ag réabadh trí bhur ndúiche!

Chun arm a shaorfheara,
déanaigí bhur ranga,
ar aghaidh, ar aghaidh!
go ndoirtfear fuil
shalach ar ár gcriaidh!

Tá an t-amhrán stairiúil is fearr le cloisint anseo.

     An comhtharlú é gur scannán a bhain le réabhlóid na Fraince a bhí ag barr an liosta dhá bliain ó shin, gur bheathaisnéis fir a  ghlac páirt i réabhlóid na Fraince a bhí ag barr an liosta an bhliain seo caite, agus gur amhrán a cumadh i rith réabhlóid na Fraince atá ag barr an liosta i mbliana? Beag an seans, déarfainn.