I Londain na gCeilteach

Londain mar a shamhlaítear í

Chaitheas cúpla lá i ‘gcathair na smúite’ le déanaí. Cé go bhfuil feabhas mór tagtha ar chaighdeán an aeir i Londain ón uair a ritheadh an Clean Air Act sa bhliain 1956, tá an smúit fós lárnach don íomhá den chathair atá préamhaithe in intinn an phobail. Thiocfadh dó go bhfuil an t-aer níos úire cois Tamaise ná cois Séine faoin tráth seo, ach is túisce a shamhlaítear toitcheo le príomhchathair Shasana ná le ‘cathair an tsolais’: oireann sé do Big Ben agus do Tower Bridge ar bhealach nach n-oireann don Arc de triomphe ná do thúr Eiffel. Is mó an bhaint atá aige seo leis an gcultúr ná leis an aeráid i ndáiríre. Cé nach raibh pea-souper den sean-déanamh (cumasc plúchtach de dheatach guail is de cheo) i Londain le caoga bliain anuas, maireann aer smúitiúil na cathrach sa chomhchuimhne de bharr thionchar na litríochta agus na scannánaíochta. Nuair a foilsíodh leabhar ar an ábhar le déanaí, is é an teideal a bhí air ná London Fog: The Biography—amhail is dá mba phearsa stairiúil nó réalta scannáin é an toitcheo. Níl an leabhar seo léite agam ach mhol léirmheastóir an London Review of Books é.

     Bhí ceithre bliana imithe ón uair dheireanach a bhíos i bpríomhchathair Shasana agus thugas roinnt athruithe faoi deara—idir athruithe chun donais agus athruithe chun feabhais. Is oth liom a rá go bhfuil níos lú siopaí leabhar ná riamh in Charing Cross Road, mar shampla. Ar an láimh eile, tá roinnt de na seanbhoscaí gutháin in úsáid mar ionaid wi-fi anois, rud a thabharfaidh léas nua saoil dóibh. Tá athruithe eile nár tharla go fóill cé go bhfuil siad ag teastáil go géar. An chéad lá a bhíos thall, bhuaileas isteach i siopa caife ag am lóin. Bhí ainm na háite i bhFraincis, bhí gach saghas latte agus cappuccino luaite ar an gclár, agus dheineas dearmad glan ar bhéasa na tíre: d’ordaíos americano agus súil agam le espresso agus uisce tríd. Ach mo léan, nuair a bhaineas an claibín den chupán ba léir go raibh bainne ann chomh maith. B’shin ceacht a d’fhoghlaimíos nuair a bhí céim dochtúireachta idir lámha agam in Ollscoil Learphoill fadó: má tá tae nó caife ag teastáil uait san oileán béal dorais, caithfidh tú ‘without milk’ a rá go hard agus go soiléir nó steallfar an leacht bán isteach sa deoch gan cead duit.

Peaca i gcoinne na daonnachta, na sibhialtachta agus na loighce

     Bhí drogall orm an baile a fhágáil chomh déanach seo sa bhliain ach mheall dhá thaispeántas anonn mé. Beidh ceann acu, Lee Miller: a woman’s war, ar siúl san Imperial War Museum go dtí mí Aibreáin ach beidh an ceann eile, Celts: art and identity, ag aistriú ón British Museum go Dún Éideann i mí Eanáir. Cé go dtaitníonn ‘Auld Reekie’ liom, beidh a fhios ag léitheoirí rialta an tsuímh seo go bhfuil spéis ar leith agam i Lee Miller. Chinneas gurbh fhiú an deis a thapú chun an dá thaispeántas a fheiscint in aon gheábh amháin. Thugas cuairt ar an Imperial War Museum an 10 Samhain agus thaitin an taispeántas liom: bhí rogha leathan pictiúr a ghlac Miller i Sasana i rith an blitz agus ina dhiaidh, sa Normainn tar éis D-Day, i bPáras tar éis an libération, agus sa Ghearmáin i dtreo dheireadh an chogaidh le feiscint ann. I dteannta na bpictiúr, bhí roinnt giuirléidí a bhain léi: an ceamara a d’úsáid sí, a cárta aitheantais, litreacha a scríobh sí, an éide mhíleata a chaith sí mar ghrianghrafadóir cogaidh, etc. Bhí an téacs a ghabh leis an taispeántas soiléir, grinn, iomlán gan a bheith iomarcach, agus ní bhfuaireas aon bhlas den bholscaireacht air. Mórán pictiúr agus beagán focal a bhí sa chatalóg, áfach, agus níor bhacas lena ceannach. Ina ionad sin, cheannaíos cóip de Lee Miller’s War, leabhar a chuir a mac, Antony Penrose, in eagar roinnt blianta ó shin; tá áit idir Lee Miller in Fashion agus The Art of Lee Miller curtha in áirithint dó i mo leabharlann. Tuigim, ar ndóigh, go bhfuil an tsuim seo beagáinín obsessive ach is taitneamhach an galar é agus ní dóigh liom go ndéanfaidh bean a fuair bás sa bhliain 1977 mórán dochair dom ag an bpointe seo. Bíodh sin mar atá, níorbh í bé an cheamara ach na Ceiltigh faoi deara dom saoire a chaitheamh i Londain i dtús an gheimhridh.

Portráid le Miller, Miller le linn an chogaidh agus roimhe

     Mar is eol don saol, is ábhar conspóide i measc scoláirí iad na Ceiltigh le fiche bliain anuas. Is é an rud a spreag an chointinn i dtús báire, de réir dealraimh, taispeántas idirnáisiúnta dar theideal I Celti: la prima Europa (‘Na Ceiltigh: an chéad Eoraip’) a bhí ar siúl i Veinéis na hIodáile sa bhliain 1991. Glactar leis go raibh an taispeántas úd ar fheabhas ó thaobh na healaíne de, ach bhí seandálaithe áirithe den tuairim gur bhain an ócáid le clár oibre polaitiúil agus go raibh maorlathas na Bruiséile ag iarraidh teacht i dtír ar na Ceiltigh chun dlús a chur le haontú polaitiúil na mór-roinne. Seo, mar shampla, sliocht as an réamhrá a cuireadh le catalóg an taispeántais:

An essential part of the exhibition is its subtitle ... It was conceived with a mind to the great impending process of the unification of western Europe, a process that pointed eloquently to the truly unique aspect of Celtic civilization, namely its being the first historically documented civilization on a European scale. In fact, how else could a people who fanned out from the central-eastern regions of Europe all the way to the Atlantic Ocean and the North Sea, and even as far as the Black Sea, be described except in terms of their common European denominator? We felt, and still feel, that linking the past to this present was in no way forced, but indeed essential, and could very effectively call us back to our common roots.

Kruta, Frey, Raftery agus Szabo (eagarthóirí), The Celts (1991), 14.

Prislíneacht pholaitiúil is ea é sin gan aon agó; ní bheadh sé as áit i mbileog bholscaireachta ón Aontas Eorpach ach ba smál é ar shaothar scolártha. ‘Le haghaidh gach gníomh bíonn frithghníomh, ar cóimhéid agus sa treo contrártha’ mar a scríobh Sasanach cáiliúil sa 17ú céad. Níorbh fhada gur thug na ‘Celtosceptics’—seandálaithe Sasanacha a bhí míshásta leis an léamh Eorpach thuas—faoi ‘mhiotas’ na gCeilteach. Ar na príomhshaothair leo tá The Atlantic Celts: Ancient People or Modern Invention? (1999) le Simon James, agus The Celts: Origins, Myths & Inventions (2003) le John Collis. Níor mhaith liom a chur in iúl go bhfuil na húdair seo ar aon intinn, ach tá cosúlachtaí móra idir a gcuid argóintí. Deinim amach gurb iad seo na príomhphointí:

1. Gur thug údair Chlasaiceacha ‘Ceiltigh’ (Κελτοί i nGréigis nó Celtæ i Laidin) ar chiníocha ‘barbaracha’ in iarthuaisceart na hEorpa agus nár thagair an téarma do ghrúpa eitneach ar leith.
2. Nár thug údair Chlasaiceacha ‘Ceiltigh’ ar phobail dhúchasacha na Breataine ná na hÉireann riamh.
3. Nár thug na ciníocha éagsúla a labhair teangacha Ceilteacha ‘Ceiltigh’ orthu féin riamh.
4. Nach ionann gaol teangeolaíoch agus gaol fola agus nár chóir a cheapadh gur shíolraigh na ciníocha éagsúla a labhair na teangacha Ceilteacha ón gcine céanna.
5. Nár shíl na ciníocha éagsúla a labhair na teangacha Ceilteacha go raibh gaol gairid acu le chéile: níor rith sé riamh leis na Gaeil ná leis na Briotanaigh go raibh gaol fola eatarthu.
6. Nár chóir a cheapadh go raibh an cultúr céanna (creideamh, córas rialaithe, córas sóisialta, stíl ealaíne, etc.) ag na ciníocha éagsúla a raibh teangacha Cheilteacha acu.
7. Nár úsáideadh ‘Ceilteach’ in aon chor ar feadh níos mó ná míle bliain go dtí gur athbheoigh údair na hAthbheochana agus an tSoilsithe an téarma ón 16ú céad amach.
8. Nuair a aithníodh an gaol idir na teangacha Gaelacha agus Briotanacha i dtús an 18ú céad, luadh an aidiacht ‘Ceilteach’ leo mar síleadh gur iarsma den Ghaillis í an Bhriotáinis, rud nach fíor.

Agus na cúinsí seo go léir curtha san áireamh, áitíonn lucht an ‘Cheilteasceipteachais’ gur choincheap saorga nua-aoiseach é ‘Ceilteach’ agus gurbh fhearr an téarma a sheachaint lasmuigh de réimse na teangeolaíochta.

Fógra ag doras an British Museum agus an dá leabhar a cheannaíos ann

     Ní leasc liom a rá go bhfuil báidh áirithe agam leis na Ceilteasceiptigh. Ní hamháin go samhlaím an ‘Ceilteachas’ le gach saghas truflaise—drochealaín, drochcheol, ‘draoithe’ nua-phágánacha, etc.—ach aithním go bhfuil bunús maith le roinnt de na hargóintí thuas. Thar aon rud eile, táim sásta gur pointe cruinn tábhachtach é pointe uimhir a cúig. Is cinnte nach raibh trácht ar Cheiltigh i miotas bunaidh na nGael; go deimhin, níor chualathas iomrá orthu in Éirinn roimh an 18ú céad. Is cosúil go bhfuil pointí a dó, a seacht agus a hocht fíor chomh maith, cé nach léir dom go bhfuil mórán tábhachta ag baint leo. Níl a fhios agam an bhfuil uimhir a haon fíor nó bréagach, ach sílim gur pointe neafaiseach é: más amhlaidh go raibh ciall scaoilte leis na téarmaí ‘Κελτοί’ agus ‘Celtæ’, ní léiríonn sé sin ach easpa cruinnis na n-údar Clasaiceach. Os a choinne sin, is cinnte go bhfuil pointe uimhir a trí mícheart. Ní gá breathnú thar an gcéad abairt in De Bello Gallico le Caius Julius Cæsar lena bhréagnú:

Omnis Gallia est divisa in tres partes: unam quarum Belgæ incolunt; alium Aquitani; tertiam, qui lingua ipsorum appellantur Celtæ, nostra, Galli. 

[Tá an Ghaill uile roinnte i dtrí chuid: ceann ina bhfuil Belgæ ag cur fúthu; ceann eile ina bhfuil Aquitani; sa tríú ceann, táidsean a dtugtar Celtæ orthu ina dteanga féin, inár dteanga, Galli.]

Is téarma Ceiltise é ‘Ceilteach’ ó cheart mar sin; ach murarbh ea, nár chuma? Níor thug an cine a labhair an Ind-Eorpais (an teanga réamhstairiúil ónar shíolraigh formhór theangacha na hEorpa, na Peirse agus thuaisceart na hIndia) ‘na hInd-Eorpaigh’ orthu féin riamh, ach ní féidir le scoláirí an lae inniu an dream sin a phlé gan ainm éigin a thabhairt orthu. Mar an gcéanna, ní foláir lucht labhartha na Ceiltise a bhaisteadh agus tá ‘na Ceiltigh’ chomh maith le lipéad ar bith eile. Maidir le pointe uimhir a sé thuas, má tá teangacha gaolmhara á labhairt ag dhá chine, luíonn sé le réasún go bhféadfadh gnéithe eile dá gcultúir a bheith gaolmhar chomh maith—cé nár chóir talamh slán a dhéanamh de sin gan an fhianaise a scagadh. Ní chuirfeadh sé ionadh orm, mar shampla, dá mbeadh gaol sinseartha idir stádas an fhile in Éirinn agus stádas an bardd sa Bhreatain Bhig. Agus maidir leis an bpointe is íogaire ar fad—an gaol fola—táim ar aon fhocal leis an méid a scríobh Kim McCone:

The fact is that, prior to the recent emergence of mass media of communications, people have constituted the only effective means of spreading a language. Accordingly, since Celtic speech apparently emerged in central Europe around the turn of the first millennium BC, its subsequent presence in Britain and Ireland can only be accounted for by positing a migration or migrations of Celtic speakers thither from the Continent.

Kim McCone, The Celtic Question: Modern Constructs and Ancient Realities

(2008), 42.

Chun teacht timpeall ar an bhfadhb seo, áitíonn na Ceilteasceiptigh nár tógadh an Cheiltis ón mór-roinn go dtí Éire agus an Bhreatain in aon chor. Síleann siad go raibh canúintí Ind-Eorpacha á labhairt sa dá oileán faoin mbliain 2000 R.Ch. ar a dhéanaí agus gur tháinig na ‘teangacha Ceilteacha’ (mar a thugtar orthu go hearráideach) chun cinn ar imeallbhord an Atlantaigh. Tá mapa i gcatalóg an taispeántais a léiríonn an teoiric ‘thraidisiúnta’ gur tógadh an Cheiltis go dtí na hoileáin ón mór-roinn timpeall na bliana 500 R.Ch., ach de réir an téacs a ghabhann leis an mapa tá an tuairim seo ‘increasingly challenged’. Agus tá mapa eile sa chatalóg a léiríonn teoiric ‘mhalartach’ na gCeilteasceipteach agus deirtear linn go bhfuil an léaráid seo bunaithe ar ‘current research’. Is leor nod don eolach!

Dhá mhapa i gcatalóg an taispeántais

     Má bhí teachtaireacht amháin ag taispeántas na Veinéise, tá teachtaireacht eile ar fad ag an taispeántas reatha i Londain. Seo sliocht as an réamhrá a chuir stiúrthóir an British Museum leis an gcatalóg:

Celts: art and identity at the British Museum marks the first time that any exhibition has attempted to tell the story of the Celts from 500 BC to the present day. Yet this is not so much a show about a people as a show about a label, exploring how the name ‘Celts’ has been used and appropriated over the last 2,500 years. ‘Celtic’ is a cultural construct that has changed its meaning many times ... While the Celts are not a distinct race or genetic group that can be traced through time, the word ‘Celtic’ still resonates powerfully today, all the more so because it has been continually redefined to echo contemporary concerns over politics, religion and identity.

Farley agus Hunter (eagarthóirí), Celts: Art and Identity (2015), [9]

Is cóir a rá go bhfuil an taispeántas féin thar barr maidir le réimse, le dearadh agus le cur i láthair na n-earraí atá ar taispeáint ann. Is cinnte go dtaitneoidh sé le haon duine a bhfuil suim dá laghad aige san ábhar—agus le mórán daoine ar cuma leo faoi na Ceiltigh. Tá sé roinnte i gcúig chuid:

1. Aois an iarrainn (c. 500 R.Ch.)
2. An concas Rómhánach (c. 100 R.Ch.)
3. An ealaín agus an léann iar-Rómhánach (c. 400 A.D.)
4. Athbheochaint agus athchumadh (c. 1500 A.D.)
5. An saol Ceilteach comhaimseartha

Má tá fócas ar mhór-roinn na hEorpa sa chéad chuid, tá béim ar an mBreatain sa dara cuid agus tá níos mó airde ar Éirinn sa tríú cuid. Ach tá bearna de mhíle bliain ansin roimh an gceathrú cuid ina bhfuil trácht ar an Rerum Scoticarum Historia (1582) le George Buchanan, ar an Archaeologia Britannica (1707) le Edward Lhuyd, agus ar chumadóireacht (i ngach ciall den fhocal) James Macpherson (1736-96) is Iolo Morganwg (1747-1826). Tá tionchar na gCeilteasceipteach le brath go soiléir ar an taispeántas: ní luaitear an abairt ‘Celtic nations’, mar shampla, gan comharthaí athfhriotail a cur timpeall uirthi. Tá catalóg an taispeántais níos tomhaiste, áfach, agus is suntasach an ní é nach bhfuil aon trácht inti ar an cúigiú cuid den taispeántas. I measc na n-earraí atá le feiscint sa chuid deireanach tá a leithéidí seo: gúna ard-draoi an Gorsedd; filleadh beag is breacán na nAlbanach; cártaí tarot sa stíl ‘Cheilteach’; dhá mhúrphictiúr i mBéal Feirste a bhfuil Cú Chulainn léirithe orthu—ceann acu i gceantar Poblachtach agus an ceann eile i gceantar Dílseach; cóip de Asterix the Gaul; cnuasach aistreog le haghaidh tatúnna ‘Ceilteacha’; geansaithe de chuid Glasgow Celtic agus na Boston Celts. Ní dríodar go dríodar Ceilteach! An é seo an fáth nach bhfuil cuntas ar an gcúigiú cuid den taispeántas sa chatalóg—ar eagla go laghdódh sé caighdeán ealaíne an leabhair? Nó ar síleadh go mbeadh an t-ábhar comhaimseartha ró-chonspóideach? Is deacair a rá. Seo sliocht eile as an gcatalóg:

The gift shop lies on Edinburgh’s Royal Mile. Half a dozen languages are being spoken around you as tourists crowd round the display cases, full of items advertised as Celtic: jewellery, scarves, jumpers, mugs, key rings. Some of the labels include unfamiliar words in Gaelic. The label ‘Celtic’ sells a country and an ideal to outsiders. But this is not just commercial exploitation of ancient history. Being Celtic is a real element of people’s identity in Scotland, Ireland, Wales, the Isle of Man, Cornwall, Brittany and across the world for people who trace their ancestry to those places.

Farley agus Hunter (eagarthóirí), Celts: Art and Identity (2015), 23

Ach an fíor é seo i ndáiríre? Tá drogall orm a rá gur féiniúlacht chumtha é an Ceilteachas mar ní léir dom gur féiniúlacht de shaghas ar bith é. Cé go bhfuil an teanga Cheilteach ina bhfuilim ag scríobh ar eolas agam, agus cé gurbh Éireannaigh iad mo shinsir uile chomh fada siar agus is féidir liom iad a ríomh, ní rithfeadh sé liom ‘Ceilteach’ a thabhairt orm féin. Braithim go mbeadh sé sin áiféiseach ar fad. B’ionann é agus cás an Rómánaigh a thabharfadh ‘Rómhánach’ air féin—nó cás an tSasanaigh a thabharfadh ‘Gearmánach’ air féin. Thairis sin, ní mhothaím go bhfuil ceangal cultúrtha ar leith agam le Breatnaigh ná le Briotánaigh—tá cás na nAlbanach éagsúil, gan amhras, ach is gaol é sin a bhaineann le Gaelachas seachas le Ceilteachas.

Keltic Kitsch

     Níor chóir an téarma ‘Ceilteach’ a úsáid sa stair tar éis dheireadh na ré Clasaicí. Ach tá teangacha a shíolraigh ón gCeiltis beo i gcónaí agus is téarma dlisteanach é ‘Ceilteach’ sa teangeolaíocht. An té atá stuama, seachnóidh sé an Ceilteachas i réimsí eile den saol comhaimseartha.

     Ós ag trácht ar fhéiniúlachtaí cumtha atáim, ní fhéadfainn aiste na míosa seo a chríochnú gan an scéilín seo a leanas a insint. Bhíos istigh sa taispeántas, macasamhail de charbad ‘Ceilteach’ á féachaint go grinn agam, nuair a chualas guth mná ar challaire an mhúsaeim: bhí sé a haon déag a chlog ar maidin, ar an aonú lá déag den aonú mí déag, agus bhíothas ag tabhairt cuireadh dúinn páirt a ghlacadh i dtost dhá nóiméad ar fud an náisiúin i gcuimhne orthusan a cailleadh agus iad ag troid ar son na saoirse. Níor míníodh dúinn cén náisiún a bhí i gceist (Sasana, an Bhreatain Mhór, nó an Ríocht Aontaithe?) ná níor chualas comharthaí athfhriotail ar an bhfocal ‘náisiún’ má bhíodar ann. Ach bhíos breá sásta seasamh go díreach ar feadh dhá nóiméad agus machnamh a dhéanamh orthusan a thug a mbeatha ar son na saoirse. Níorbh iad na Tommies bochta a chaith éide na hImpireachta sa Chéad Chogadh Domhanda a bhí ar intinn agam, áfach, ach an buíon beag Óglach a thug dúshlán na hImpireachta céanna ar shráideanna Átha Cliath.

Cé sinne?

É fein agus í fein

Ní raibh fonn orm cuairt a thabhairt ar Chicago. Shamhlaíos é mar chathair thionsclaíoch nua-aoiseach a d’fhás go rábach i dtreo dheireadh an 19ú céad, cathair nárbh ann dó in aon chor san 18ú céad (an tréimhse is suimiúla i stair an domhain) agus cathair nár thuill mórán clú di féin ón uair a tháinig sí ar an saol – fág Alphonse Capone agus an loitiméir eile úd Milton Friedman as an áireamh. Ach sa bhliain 2008 tugadh cuireadh dom léacht a thabhairt in institiúid an léinn Éireannaigh in Ollscoil Notre Dame agus is deacair taisteal idir Baile Átha Cliath agus South Bend, Indiana, gan dul trí Chicago. Thairis sin, theastaigh uaim rud amháin sa chathair a fheiscint: bhí a fhios agam go raibh ‘Nighthawks’ le Edward Hopper, ceann de na saothair ealaíne is mó a thaitníonn liom, ar caomhnú san Art Institute of Chicago. Caithfidh mé a admháil go raibh Chicago níos suimiúla agus níos tarraingtí mar chathair ná mar a shíleas roimh ré, cé gur chuir pictiúr Hopper díomá áirithe orm toisc gur cheapas go mbeadh sé níos mó ná mar atá i ndáiríre. Ach bhí dhá phictiúr eile san Art Institute a bhain stangadh asam. Ní fhéadfainn gan suntas a thabhairt do phortráid de bhean scothaosta mar rith sé liom – a luaithe is a chonac an pictiúr – gurbh Éireannach í. D’fhéachas an lipéad a bhí crochta taobh leis an bpictiúr: ‘Herself’ an teideal a bhí air agus ealaíontóir darbh ainm Robert Henri a dhathaigh. Ní raibh log, dáta ná aon eolas eile luaite ar an lipéad, rud nach gnách san Art Institute. Ar aghaidh liom go dtí an chéad phictiúr eile agus cad a bheadh ann ach portráid dar teideal ‘Himself’. Ba léir gurbh é an t-ealaíontóir céanna a dhear an dá phictiúr agus bhíos cinnte gurbh Éireannach é an fear chomh maith. Bhí eolas níos iomláine ar an lipéad an babhta seo mar bhíos tar éis dul timpeall tuathal seachas deiseal agus bhí na lipéid léite agam san ord mícheart: is amhlaidh gur phéinteáil Henri na portráidí seo de Johnnie agus Biddy Cummings nuair a chaith sé seal in Acaill sa bhliain 1913.

      Seo scéal eile atá fíor. Nuair a bhíos deich mbliana d’aois nó mar sin thugas cuairt ar Londain in éineacht le mo mháthair. Tharla go rabhamar ag taisteal sa tube lá áirithe. Ní raibh aon chomhrá ar siúl eadrainn ón uair a shuíomar i gcarráiste na traenach mar bhí greannán á léamh agam, ach labhair fear a bhí ina shuí os ár gcomhair go béasach le mo mháthair tar éis nóiméid nó dhó: ‘Excuse me,’ ar seisean, ‘I hope you don’t mind me asking, but are you Irish?’ Bhí blas Éireannach ar a chuid cainte ach ba léir go raibh tamall maith caite aige i Sasana. Dúirt mo mháthair go raibh an ceart ar fad aige agus d’fhiafraigh sí de conas a raibh a fhios aige. ‘It’s the boy’s freckles’, arsa mo dhuine, ‘sure you’d never see the likes on a child in England’. Bhíos iontach sásta liom féin ag an am agus níor thuigeas i gceart cén fáth ar scairt m’aintín amach ag gáire nuair a d’inis mo mháthair an scéal di an oíche chéanna.

      Ar ndóigh, ní bhíonn an míniú chomh simplí leis sin i gcónaí. D’aithníos gur Ghaeil iad Johnnie agus Biddy Cummings cé nach raibh oiread is bricín amháin le brath ar a n-aghaidh agus cé gur casadh orm iad i seomra den Art Institute of Chicago a bhí tiomnaithe d’ealaíon na Stát Aontaithe. Is cosúil go mbaineann tréithe sainiúla corpartha, dá chaolchúisí iad, le muintir na hÉireann. Níor mhaith liom dul ró-fhada síos an chonair seo ach is deacair éalú ón tuairim nach ionann ar fad lorg géiniteach na nÉireannach agus lorg géiniteach na bpobal eile a lonnaigh in iarthar na hEorpa, gan trácht in aon chor ar chríocha atá níos faide i gcéin.

Mo chuid leabhar seandálaíochta

      Tháinig an dá eachtra thuas chun cuimhne nuair a léas leabhar suimiúil a foilsíodh le déanaí: The Origins of the Irish an teideal atá air agus is é J.P. Mallory, ollamh emeritus le seandálaíocht in Ollscoil na Ríona, Béal Feirste, a scríobh. Mar a tharlaíonn sé, léas leabhar eile leis an údar céanna tuairim is fiche bliain ó shin: In Search of the Indo-Europeans an teideal a bhí air. Leabhar is ea é inar dhein sé iarracht a mheas cérbh iad na hInd-Eorpaigh, cárbh as dóibh, agus cén uair a shroicheadar na críocha éagsúla ina labhraítear teangacha Ind-Eorpacha. Ní féidir liom a rá go bhfuil suim mhór agam sa tseandálaíocht mar ábhar. Insint na fírinne, níl ach dhá leabhar ar sheandálaíocht na hÉireann i mo leabharlann phearsanta: Ireland in Prehistory le Michael Herity agus George Eogan, a foilsíodh sa bhliain 1977, agus The Prehistoric Archaeology of Ireland le John Waddell, a foilsíodh sa bhliain 1998 - cé gurbh é eagrán na bliana 2010 atá agam. Is lú fós an tsuim atá agam i seandálaíocht tíortha eile, ach cheannaíos In Search of the Indo-Europeans toisc nach gnáth-leabhar seandálaíochta é, rud a d’admhaigh an t-údar sa réamhrá:

I believe that a discussion of the Indo-Europeans without the evidence of their languages would be like statistics without mathematics. For this reason, a number of linguistic ‘figures’ have been included in my belief that the general reader is far more interested in seeing what a line of Sanskrit or Gothic looked like than what pot the speakers of these languages may have cooked in or what device held their clothes together. Throughout this work I have always tried to keep in sight the fact that Indo-European is fundamentally a linguistic concept and that any cultural (pre)historian has certain obligations to the evidence of comparative linguistics.

J.P. Mallory, In Search of the Indo-Europeans (Londain, 1989), 8.

Ní féidir liom labhairt thar ceann an general reader, ach is cinnte go bhfuil an méid sin fíor fúmsa agus ba mhó an tsuim a chuireas sa bhfianaise teangeolaíochta ná sa bhfianaise seandálaíochta a chuir Mallory i láthair, cé gurbh fhusa dom an téis a nocht sé a chreidiúint toisc go raibh sé bunaithe ar dhá dhisciplín neamhspleácha (agus ar thrí dhisciplín don tréimhse stairiúil). Thaitin an leabhar go mór liom, agus sílim gurb é an rud is mó a chuaigh i gcion orm ná go raibh Mallory sásta géilleadh don teangeolaíocht agus don stair nuair a bhí fianaise na ndisciplíní sin ag teacht salach ar fhianaise (nó ar easpa fianaise) a dhisciplín féin. Seo sampla amháin de sin:

Historical evidence relates how peoples in Ulster migrated to western Scotland in the fifth to sixth centuries AD. The linguistic evidence before this time clearly indicates that various Brittonic languages were spoken in Scotland prior to this colonization and after it we find the transplanted Gaelic language expanding through Scotland. Yet no archaeologist reviewing the sparse evidence for both Ulster and western Scotland would independently declare that there was sufficient evidence to substantiate a linguistic expansion from Ulster to Scotland. The same could be said of the introduction of Breton to Brittany from southern Britain, and many other historically attested but so far archaeologically unverified movements of people.

J.P. Mallory, In Search of the Indo-Europeans (Londain, 1989), 166.

Ar an drochuair, ní bhíonn gach seandálaí chomh humhal céanna. Mar shampla, níl John Waddell sásta géilleadh don tuairim gur thóg Ceiltigh a dteanga leo nuair a lonnaíodar in Éirinn:

There is simply no archaeological trace of the large-scale immigration necessary not just to implant a new language but also to eradicate virtually all traces of the pre-existing language as well ... The emergence of a Celtic language in Ireland was arguably not the result of mass immigration but the culmination of a long process of social and economic interaction between Ireland and Britain, and between these islands and adjacent parts of Atlantic continental Europe, a picture now gaining support from genetic evidence, including the study of mitochondrial DNA, that suggests a lengthy history of shared Atlantic ancestry ... In short, the Celticisation of Ireland was not an event but a process, and a Bronze Age process at that.

John Waddell, The Prehistoric Archaeology of Ireland (BÁC, 2010), 302-3.

Ach murar tháinig lucht labhartha na Ceiltise i dtír riamh ar an scála mór a bheadh riachtanach chun an teanga a bhí á labhairt anseo a athrú, conas a fuair an teanga nua an lámh in uachtar? Is é an freagra atá ag Waddell, má thuigim i gceart é, gur phróiseas fadálach a bhí ann a tharla i bhfad siar sa Chré-umhaois (an tréimhse idir c.2400 agus c.700 R.Ch.) agus gur fhoghlaim bundúchasaigh na hÉireann an teanga nua diaidh ar ndiaidh toisc go rabhadar ag malartú earraí le críocha eile ar fud iarthar na hEorpa! Ní dóigh liom go nglacfadh na teangeolaithe lena leithéid de shamhail. Seo mar a scríobh duine amháin acu in aiste a foilsíodh sa bhliain 2008 (is liomsa an bhéim):

The fact is that, prior to the recent emergence of mass media of communications, people have constituted the only effective means of spreading a language. Accordingly, since Celtic speech apparently emerged in central Europe around the turn of the first millennium BC, its subsequent presence in Britain and Ireland can only be accounted for by positing a migration or migrations of Celtic speakers thither from the Continent, regardless of whether this is corroborated by non-linguistic evidence. The numbers involved cannot, of course, be determined but need not have been unduly large, as long as the incomers succeeded in establishing themselves as a dominant élite liable to be imitated by their more numerous subjects.

Kim McCone, The Celtic Question: Modern Constructs and Ancient Realities 
(BÁC, 2008), 42.

Is staraí seachas teangeolaí mé, ach aontaím go hiomlán le tuairim an teangeolaí sa chás seo.

An tOllamh J.P. Mallory agus dhá leabhar leis

      Bhí súil agam go mbeadh an ildánacht a léirigh sé cheana le brath ar an leabhar is déanaí ó pheann J.P. Mallory agus níor chuir sé díomá orm. Sa chéad chaibidil tharraing sé fianaise as an bhfisic agus as an ngeolaíocht chun cruthú an domhain agus an oileáin seo a mhíniú. I gcaibidlí 2-6 d’úsáid sé a shaineolas dílis féin mar sheandálaí chun cuntais ghonta a thabhairt ar an Meán-Chlochaois (c.8,000-4000 R.Ch.), ar an Nua-Chlochaois (c.4000-c.2500 R.Ch.), ar an gCré-umhaois Luath (c.2500-1500 R.Ch.), ar an gCré-umhaois Dhéanach (c.1500-700 R.Ch.), agus ar an Iarannaois (c.700 R.Ch.-400 AD) in Éirinn. Sa seachtú caibidil scrúdaigh sé fianaise na litríochta mar a tháinig sí anuas chugainn i Leabhar Gabhála Éireann. San ochtú caibidil phléigh sé an fhianaise is déanaí i dtaobh shinsearacht na nÉireannach atá curtha ar fáil ag an ngéineolaíocht. I gcaibidil 9, d’fhill sé ar an teangeolaíocht chun fianaise na Sean-Ghaeilge a scagadh. Sa chaibidil dheireanach, d’fhéach sé le ceist thábhachtach a fhreagairt: cén uair a tháinig na Gaeil ar an tuairim gur chine ar leith iad?

      Caithfidh mé a rá nach mbeinn ag teacht le breith an údair gur timpeall na bliana 1000 R.Ch. a tháinig lucht labhartha na Ceiltise go hÉirinn:

One of the most plausible mechanisms for language shift during the target period was the appearance and spread of hillforts and a class of elite warriors c.1000 BC.

J.P. Mallory, The Origins of the Irish (Londain, 2013), 286

Lena cheart a thabhairt dó, dhein sé dealú idir an ‘initial spread’ a tharla timpeall míle bliain roimh Chríost agus an ‘consolidation’ nár tharla go dtí an Iarannaois:

The rise of Iron Age ritual centres in the first centuries BC may also have been a vehicle for language shift and stimulated the consolidation of the Goidelic language.

J.P. Mallory, The Origins of the Irish (Londain, 2013), 286

Ach tá Gaeilge na nOghamchloch chomh gar sin don Ghaillis nach féidir liom a chreidiúint gur scar an dá theanga chomh luath le míle bliain roimh Chríost. Ar ndóigh, d’fhéadfaí a mhaíomh gur theanga ársa liotúirgeach í an teanga a greanadh ar na hOghamchlocha, ach braithim go bhfuil blas na ‘pléadála speisialta’ ar an teoiric sin. Aontaím le William of Ockham gurb é an míniú is simplí an míniú is fearr i gcónaí. Dá mbeadh orm buille faoi thuairim a thabhairt, déarfainn gur uair éigin timpeall na bliana 300 R.Ch. a tháinig an Cheiltis go hÉirinn. Bíodh sin mar atá, is é an rud is tábhachtaí go bhfuil an fhianaise a bhaineann le hábhar curtha i láthair go cothrom ag an údar sa leabhar seo agus go mbeidh gach léitheoir in ann a bhreith féin a thabhairt. ‘Ní lia duine ná tuairim’.

      Tá moladh ar leith tuillte ag J.P. Mallory ar thrí chúis. Sa chéad áit, tá iarracht déanta aige ceist mhór a fhreagairt. Sa dara áit, chleacht sé stíl phróis a mheallfaidh léitheoirí nach scoláirí gairmiúla iad, agus dhein sé é sin gan ró-shimpliú a dhéanamh ar an ábhar casta a bhí idir chamáin aige. Sa tríú áit, níor fhan sé laistigh de chuibhreann na seandálaíochta ach bhí sé sásta dul i ngleic le disciplíní eile; thuig sé gur ionar gan uaim é an léann agus ghníomhaigh sé dá réir. Ní beag san.