Tuarisc ar an seoladh

Seoladh an leabhar is déanaí liom, The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland, an 11 Aibreán, san Acadamh Ríoga i mBaile Átha Cliath. I measc na ndaoine a d’fhreastail ar an ócáid bhí scoláirí aitheanta mar James McGuire (a stiúir mo thráchtas máistreachta fadó), Andrew Carpenter, Bernadette Cunningham, Michelle O Riordan, Éamonn Ó Ciardha, Mícheál Ó Siochrú agus Éamon Ó Ciosáin. Thug Alan Titley caint mholtach a bhí téagartha agus géarchúiseach, cé gur bhraith sé go raibh roinnt de na haistriúcháin sa leabhar ró-shéimh agus nár éirigh liom boirbe, gairge agus graostacht na mbunleaganacha a thabhairt liom i gcónaí. Tá súil agam go bhfeicfear a chaint i gcló amach anseo.

     Ag tús mo chainte, ghabhas buíochas le hAlan as an moladh a thug sé don leabhar ag an seoladh agus, go mór mór, as an moladh a thug sé dó nuair a léigh sé an chlóscríbhinn ar son na bhfoilsitheoirí bliain nó dhó ó shin. Ghabhas buíochas chomh maith le Mike Collins agus le Maria O’Donovan, na baill d’fhoireann Chló Ollscoile Chorcaí a rabhas ag plé leo, as a gcuid cúirtéise agus gairmiúlachta ó thús deireadh an phróisis. Bhí sé de gheasa orm ábhar an leabhair a mholadh, ar ndóigh, ach shíleas go raibh cead agam dhá ghné den saothar a mholadh nach raibh baint agam féin leo: mar atá, an eagarthóireacht agus an dearadh—idir mhaisiú an chlúdaigh agus chlóghrafaíocht an téacs.

     Níor theastaigh uaim moill ró-mhór a chur ar an lucht éisteachta, ach bhraitheas gur chóir dom rud éigin a rá faoi théama an leabhair a bhí á sheoladh. Thógfadh sé ró-fhada orm achoimre a dhéanamh ar théis an leabhair—agus níorbh fhiú an tairbhe an trioblóid ós rud é go raibh an dream a bhí i láthair ar tí é a cheannach. Ina ionad sin, dúras gur theastaigh uaim a n-aird a dhíriú ar roinnt impleachtaí a bhain leis an saothar. Is i mBéarla a labhair mé, ós rud é gur leabhar Béarla a bhí le seoladh, agus ní raibh téacs na cainte scríofa amach agam roimh ré. Ní raibh os mo chomhair ach cúpla pointe a bhí breactha ar chlúdach litreach. Fágann sé sin nach féidir liom téacs na cainte a thabhairt anseo focal ar fhocal, ach tá an clúdach litreach le m’ais agus an tuairisc seo á scríobh agam agus déanfaidh mé mo dhícheall leagan Gaeilge den chaint a thugas ar an oíche a athchruthú anseo thíos ...

Mise agus Alan Titley, ag labhairt i láthair Mike Collins ó Chló Ollscoile Chorcaí

Óráid an tseolta

Tá trí cinn de cheachtanna, de thátail, nó d’impleachtaí a eascraíonn ón leabhar seo ar mhaith liom bhur n-aird a dhíriú orthu.

     Is é an chéad tátal tábhacht an leanúnachais. I dtreo dheireadh an leabhair [féach leathanach 309], tá tagairt agam do ráiteas a dhein Roy Foster inar áitigh sé go bhfuil béim ar leith curtha ag staraithe na hÉireann ar an neamhleanúnachas le tamall anuas. Táim ar aon fhocal leis an Ollamh Foster faoin méid sin, ach creideann seisean gur rud maith é agus táimse ar mhalairt tuairime. Is annamh a bhíonn neamhleanúnachas le feiscint i stair tíre ar bith. Dá n-iarrfaí orm sampla den neamhleanúnachas a thabhairt i stair na hEorpa, is dócha go smaoineoinn ar na himeachtaí a tharla sa Phrúis Thoir sa bhliain 1945 nuair a aistríodh an pobal Gearmánach amach as an gcúige gur lonnaíodh pobail nua, idir Pholannaigh agus Rúisigh, ina n-áit. Ní léir dom gur tharla a leithéid d’eachtra riamh i stair na hÉireann. Cibé athruithe a tháinig ar an gcóras rialaithe nó ar úinéireacht na talún abhus, lean sciar maith den phobal dúchais orthu ag maireachtáil san áit inar mhaireadar riamh. Agus má thagann an pobal slán, tiocfaidh traidisiúin, creideamh, dílseachtaí, cultúr agus féiniúlacht an phobail sin slán. Athraíonn cultúir, ar ndóigh, ach ní thar oíche a tharlaíonn sé: éabhlóid a bhíonn i gceist agus ní bhriseann sé an leanúnachas. Is fearr liom i gcónaí bheith ag plé le samplaí ón stair ná le teoiricí teibí agus ritheann dhá shampla liom ós rud é go bhfuilimid bailithe anseo faoi dhíon an Acadaimh Ríoga. San 11ú céad, chum file darbh ainm Gilla Cáemáin dán dar tús ‘Éire ard inis na rí’ inar rianaigh sé ríthe págánacha na hÉireann ó Shláine, an chéad rí a bhí ar na Fir Bolg, go dtí Lóeguire, a bhí ina rí ar Theamhair nuair a chuir Pádraig tús lena mhisean in Éirinn. Céad éigin bliain dár gcionn, chum file darbh ainm Gilla Mo Dutu Ua Casaide dán dar tús ‘Éire ógh inis na naomh’ a rianaigh ríthe Críostúla na hÉireann ó Laoghaire go dtí Máel Sechnaill II. Is sa Mheán-Ghaeilge a cumadh na dánta seo, ar ndóigh, ach leasaigh scríobhaithe iad de réir a chéile chun an teanga a chur in oiriúint do Ghaeilge a linne féin agus leanadar orthu á gcóipeáil anuas go dtí lár an 19ú céad. Tuairim is tríocha cóip den dá dhán ón 18ú agus an 19ú céad atá ar caomhnú i gcnuasach an Acadaimh Ríoga amháín. Is eiseamláir ghlinn é seo de leanúnachas an chultúir in Éirinn. Leanúnachas is ea é a bhfuil formhór na staraithe dall air, ach caithfear é a chur san áireamh más mian linn stair na tíre seo a thuiscint.

     Is é an dara tátal ar mian liom bhur n-aird a dhíriú air tábhacht na heisceachtúlachta. Má tá an leanúnachas as faisean, ní taise don eisceachtúlacht é. Ní féidir a shéanadh go bhfuil claonadh sa staireagrafaíocht faoi láthair chun stair na hÉireann a shamhlú le cúrsa na staire i dtíortha Eorpacha eile, agus chun beag is fiú a dhéanamh de na tréithe sainiúla a dhealaíonn stair na tíre seo ón norm Eorpach. Ach ní féidir stair na hÉireann a scrúdú gan eisceachtaí suntasacha a thabhairt faoi deara inti. Sa 16ú céad, mar shampla, ba í Éire an t-aon ríocht i gCríostaíocht an iarthair nár ghlac leis an bprionsabal ‘cuius regio, eius religio’ (‘an té ar leis an réigiún, is leis an reiligiún’). Ina ionad sin, bhuail an Reifirméisean ding sa scoilt idir an pobal agus an stát. Arís, sa 17ú céad, díothaíodh na huaisle dúchasacha, idir Ghaeil agus Shean-Ghaill, agus fuair aicme cheannais nua thar cuan isteach seilbh ar thailte na hÉireann. Go bhfios dom, níl ach sampla amháin eile san Eoraip atá inchurtha le cás na hÉireann: mar atá, an Bhoihéim, ríocht inar chaill na huaisle Protastúnacha, ar Sheicigh iad a bhformhór, a n-eastáit nuair a bhris arm Caitliceach an Impire Ferdinand II orthu ag cath an tSléibhe Bháin [Bílá hora]. Cé nach raibh an t-aistriú talún chomh forleathan sa Bhoihéim is a bhí in Éirinn, b’fhéidir gur mhó an claochlú é ansiúd toisc gur tharla sé in aon gheábh amháin. Ach má tharla aistriú talún ar an scála céanna i dtír Eorpach eile sa ré nua-aoiseach, ní heol domsa é. Agus maidir leis an 18ú céad, ní fhéadfainn an leabhar atá á sheoladh anocht a scríobh in aon chor mura mbeadh cultúr eisceachtúil ag Éireannaigh na linne: is amhlaidh go raibh litríocht á saothrú i dteanga an phobail anseo a bhí neamhspleách go hiomlán ar an gclódóireacht. Go bhfios dom, ní raibh ach tír amháin eile in iarthar na hEorpa sa chás céanna: tír atá níos imeallaí fós ná Éire, mar atá, an Íoslainn. Agus tamall gearr i ndiaidh na tréimhse atá faoi chaibidil sa leabhar seo, tharla tubaiste mhillteanach an ghorta mhóir, tubaiste a chuir tús le himirce ar scála ollmhór agus a d’fhág go mbeadh titim leanúnach ar dhaonra na hÉireann go dtí an dara leath den chéad seo caite. Ní féidir a shéanadh go bhfuil eisceachtaí carntha ar eisceachtaí i stair na hÉireann. Is fíor, ar ndóigh, go bhfuil stair gach tíre eisceachtúil, sa mhéid is go bhfuil stair dhifriúil ag gach tír, ach ní féidir liom éalú ón tuairim go bhfuil stair na hÉireann níos éagsúla leis an norm Eorpach ná startha na dtíortha eile máguaird.

     Is é an tríú tátal ar mian liom labhairt faoi ná tábhacht na bhfoinsí príomha. Is é mionscrúdú na bhfoinsí bunaidh an bhunchloch a bhfuil staidéar na staire tógtha uirthi. Is éigean go mbeadh an staraí gairmiúil in ann na foinsí príomha a bhaineann leis an ábhar taighde atá idir lámha aige a thuiscint agus a scagadh. Ar an drochuair, is minic a dheintear neamhshuim den phrionsabal seo in Éirinn. In ionad iad féin a thumadh i bhfianaise chomhaimseartha na bhfoinsí bunaidh, tá luí aimhleasta ag staraithe na hÉireann le teoiricí réamhdhéanta a cruthaíodh i dtíortha eile. Is fusa go mór teacht ar thagairtí don ‘moral economy’, don ‘public sphere’ , don ‘ancien régime society’—coincheapa nach cuidiú dúinn iad chun stair na hÉireann a thuiscint—ná ar shleachta as litríocht chomhaimseartha na Gaeilge i staireagrafaíocht an 18ú céad. Is é Jonathan Clark, staraí Sasanach, a d’áitigh gur ‘ancien régime society’ é Sasana i rith an 18ú céad ‘fada’, aois nár chríochnaigh gur leasaíodh an pharlaimint sa bhliain 1832. Seo mar a mhínigh sé an téarma sin: ‘gentlemen, the Church of England, and the crown commanded an intellectual and social hegemony’. Sílim gur cur síos cruinn go leor é sin ar shochaí Shasana san 18ú céad, ach tugaim bhur ndúshlán The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland a léamh agus a rá liom ansin go raibh ceannas intleachtúil ag daoine uaisle, ag cléir na heaglaise bunaithe, nó ag ríthe Shasana in Éirinn an 18ú céad.

     Má spreagann an leabhar seo staraithe na hÉireann chun níos mó airde a thabhairt ar an leanúnachas, ar an eisceachtúlacht agus—go háirithe—ar fhianaise na bhfoinsí príomha, raghad abhaile, mo ghnó agam críochnaithe.

Crann nó éan?

Eric Hobsbawm

Níor bhuaileas le Eric Hobsbawm ach uair amháin i mo shaol ach mothaím go bhfuil aithne agam air leis na cianta.

      An chéaduair a chualas trácht air, bhíos i mo mhac léinn i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, sna 1970í. Níorbh í an stair an t-ábhar staidéir a bhí agam an tráth úd, áfach, ach an eolaíocht. Tharla go rabhas i mo bhall den Chumann Sóisialach sa choláiste agus thug ball eile den chumann leabhar le Hobsbawm dom ar iasacht. Is é a bhí ann an leabhar dar teideal The Age of Revolution 1789-1848 agus bhíos sásta súil a chaitheamh thairis toisc go raibh sé molta go hard ag an té a thug dom é. Léas é i rith shaoire na Nollag agus b’fhiú an tairbhe an trioblóid: leabhar léannta deascríofa is ea é a thugann léargas maith ar mhór-imeachtaí na tréimhse in dhá réimse den saol – an pholaitíocht agus an eacnamaíocht. Mar a bheifí ag súil leis ó údar Marxach, mhaígh Hobsbawm go raibh an dá réimse sin fite fuaite le chéile: mhínigh sé sa réamhrá gurbh é an sprioc a chuir sé roimhe tionchar an ‘dual revolution’ ar stair na hEorpa a léiriú: is é a bhí sa ‘réabhlóid dhéach’ seo cumasc den réabhlóid dhaonlathach a leathnaigh ón bhFrainc amach, agus den réabhlóid thionsclaíoch a leathnaigh ó Shasana amach. Bhí staidéar géarchúiseach déanta ag Hobsbawm ar an mbonneagar ábhartha, ar imeachtaí polaitiúla, ar smaointeachas an aosa intleachta – is é sin le rá, ar an athrú, ar an bhforás, ar an dul chun cinn mar a shamhlaítear iad le cabhair na hiarthuisceana. Ach in ainneoin sin, bhraitheas go raibh easnamh mór ar an saothar.  B’fhéidir go léireoidh an sliocht seo a leanas ó chonclúid an leabhair an laige a bhain lena chur chuige teileolaíoch:

The régimes of 1815 had to go sooner or later. They knew it themselves. The consciousness that ‘history was against them’ sapped their will to resist, as the fact that it was sapped their ability to do so.

Dá mba fhíor é sin, ní fhéadfaí a thuiscint cén fáth nár éirigh le réabhlóidí na bliana 1848! Is dlúthchuid den saol é an t-athrú, ar ndóigh, agus glacaim leis go dtiocfaidh deireadh le gach rud faoin spéir luath nó mall, ach níl aon toil ag an stair agus is dlúthchuid den saol é an leanúnachas chomh maith. Más mian linn an teacht aniar a bhí sa bhunaíocht, sa ríogachas, sa chreideamh – i bhfocal amháin, sa traidisiún – ar fud na hEorpa sna blianta tar éis 1815 a thuiscint, caithfimid staraí eile seachas Eric Hobsbawm a léamh. Ceist eile a bhaineann le hábhar ná conas is féidir an t-athrú a thomhas nuair a tharlaíonn sé, óir is mó a bhaineann sé le gné ná le hábhar go minic: ‘se vogliamo che tutto rimanga com'è, bisogna che tutto cambi’ (‘má theastaíonn uainn go bhfanfadh gach rud mar atá, caithfear gach rud a athrú’) mar a scríobh Giuseppe di Lampedusa in úrscéal breá leis, Il Gattopardo (‘An Liopard’). Is sampla maith den phrionsabal sin an t-athrú réimis a tharla sa bhFrainc de bharr imeachtaí na bliana 1848: athrú ó mhonarcacht neamhdhlisteanach Louis Philippe go dtí monarcacht neamhdhlisteanach Napoléon III.

Leabhair a foilsíodh in 1962 agus in 1983

      Nuair a d’fhilleas ar an ollscoil chéanna chun staidéar a dhéanamh ar an stair deich mbliana dár gcionn, léas leabhar eile a raibh ainm Hobsbawm ar a chlúdach agus mhéadaigh an míshásamh a bhí orm maidir lena chur chuige. Is é a bhí ann cnuasach aistí le húdair éagsúla a bhí curtha in eagar ag Hobsbawm – cnuasach dar teideal The Invention of Tradition. Is é éirim an tsaothair, mar a mhínigh an t-eagarthóir é, gur minic a cumadh traidisiúin d’aonghnó chun ‘a sense of identification with a “community” and/or the institutions representing, expressing or symbolizing it’ a chothú. Ar ámharaí an tsaoil, is beag trácht a deineadh ar Éirinn sa leabhar ach tá caibidil ann ar Albain inar scrúdaigh Hugh Trevor-Roper Ossian Mhic a’ Phearsain, an filleadh beag is an breacán, agus ceann eile ar an mBreatain Bheag inar scrúdaigh Prys Morgan an Gorsedd is an Eisteddfod. Ní féidir a mhaíomh go bhfuil na ‘traidisiúin’ úd saor ó smál na cumadóireachta (i gcás an Gorsedd go háirithe) ach bhraitheas go raibh insint an leabhair leataobhach mar sin féin. B’éasca don léitheoir neamhchriticiúil a cheapadh nach raibh sna ‘traidisiúin’ nuachumtha a bhí faoi chaibidil ann ach cumadóireacht ó thús deireadh, ach bhí an scéal níos casta ná sin: meascán den chumadóireacht agus den athbheochaint, den nuálaíocht agus den aithris, den tsamhlaíocht agus den chórasú, a bhí ar siúl i ndáiríre – agus déarfainn gurbh é an meascán casta sin a chinntigh go nglacfaí leis na ‘traidisiúin’ úra. Más aisteach an feic iad baird an Gorsedd faoina róbaí bréag-ársa, nó lucht leanúna  rugbaí na hAlban faoina bhfillteacha beaga, nílid níos aistí ná staraithe ollscoile faoina ngúnaí acadúla.

Leabhair a foilsíodh in 2002 agus in 2011

      Níor léas leabhar eile le Hobsbawm go dtí tús an chéid seo nuair a cheannaíos cóip dá dhírbheathaisnéis, Interesting Times: A Twentieth-Century Life, saothar a foilsíodh sa bhliain 2002. Cuirim suim ar leith i mbeathaisnéisí na staraithe toisc go dtugann siad próiseas na staireagrafaíochta chun solais: bíonn sé níos fusa tuairimí an staraí, agus na bealaí ina n-athraíonn siad, a thuiscint i gcomhthéacs bheatha an duine aonair. Is annamh a bhíonn saol an staraí suimiúil ann féin, áfach, ach is eisceacht é saol Hobsbawm: Sasanach de bhunadh Giúdach, rugadh é i gCathair Alastair na hÉigipte sa bhliain 1917 agus tógadh é i Vín agus i mBeirlín, áit a raibh sé gníomhach in óg-ghluaiseacht na gCumannach. D’aistrigh a mhuintir go Sasana nuair a tháinig Hitler i gcumhacht, chuaigh sé isteach sa Pháirtí Cumannach agus, tar éis dó dochtúireacht sa stair a bhaint amach in Ollscoil Cambridge, bhí sé ina bhall mór le rá den Communist Party Historians Group i dteannta leithéidí Christopher Hill, E. P. Thompson agus George Rudé. Is ionann scéal a bheatha agus scéal na hEorpa ó fhichidí an chéid seo caite i leith: fás an fhaisisteachais, an Dara Cogadh Domhanda, an Cogadh Fuar, an dí-Staliniú, an díchoilíniú, cliseadh an chumannachais, fás an nua-liobrálachais - tá tuairiscí beoga orthu go léir sa leabhar, tuairiscí atá bunaithe ar chuimhní cinn an údair seachas ar thaighde cartlainne. Bhaineas an-taitneamh as, ach cuireadh ar mo shúile dom arís nárbh ionann tuiscint Hobsbawm ar an stair agus mo thuiscint féin. Seo sliocht as deireadh an leabhair:

History needs mobility and the ability to survey and explore a large territory, that is to say the ability to move beyond one’s roots. That is why we cannot be plants, unable to leave their native soil and habitat, because no single habitat or environmental niche can exhaust our subject. Our ideal cannot be the oak or redwood, however majestic, but the migrant bird, at home in arctic and tropic, overflying half the globe. Anachronism and provincialism are two of the deadly sins of history, both equally due to a sheer ignorance of what things are like elsewhere, which even limitless reading and the power of imagination can only rarely overcome. The past remains another country. Its borders can be crossed only by travellers.

Ní fhéadfainn aontú leis sin. Is é a mhalairt atá fíor, dar liom. Is den riachtanas é go mbeadh an staraí go hiomlán sa bhaile i measc na ndaoine is ábhar staidéir dó: caithfidh sé a ndearcadh, a nósanna, a gcreideamh, a miotais, a dteanga, a dtraidisiúin a thuiscint. Ní hé nach féidir le staraí ó thír amháin obair úsáideach a dhéanamh ar stair tíre eile, ach ní foláir dó é féin a thumadh i gcultúr na tíre sin i dtús báire. Mura ndéantar an réamh-ullmhúchán sin – mura gcuireann an staraí préamhacha doimhne síos in ithir na tíre ar mian leis staidéar a dhéanamh uirthi, ní bheidh rath ar a chuid oibre. Bíonn saol an duine gearr agus is beag staraí a mbíonn an t-am nó na hacmhainní aige chun an saineolas atá riachtanach a fháil ar níos mó ná dornán beag tíortha. Ar an láimh eile, ní peaca marfach don staraí é an ‘cúigeachas’: an taighdeoir nach dtuigeann ach cultú(i)r aon tíre amháin, d’fhéadfadh sé go mbeadh cúinge áirithe le brath ar a shaothar ach níl aon chúis nach mbeadh toradh fónta ar a chuid oibre mar sin féin. Is fearr míle uair an tuiscint atá teoranta do thír amháin ná an easpa tuisceana.

      I mí Mheán Fómhair na bliana 2003, cúpla mí tar éis dom dírbheathaisnéis Eric Hobsbawm a léamh, bhíos i mo chainteoir ag comhdháil staire a tionóladh sa British Academy i Londain. Tharla go raibh Hobsbawm sa lucht éisteachta agus chuir cathaoirleach an tseisiúin, Roy Foster, in aithne dom é roimh ré. Chroitheas lámh leis agus bhí áthas orm go raibh mé in ann a rá leis go fírinneach gur thaitin a dhírbheathaisnéis go mór liom. Bhí a fhios agam nach n-aontódh sé le téis mo léachta – .i. gurb ionann nach mór an dearcadh a bhí ag an gcoitiantacht in Éirinn ar stair a dtíre i lár an 17ú céad agus i lár an 19ú céad. Téis ba ea í a leag béim ar sheasmhacht an traidisiúin, ar an leanúnachas seachas ar an athrú. Níor chuir Hobsbawm ceist orm ag deireadh mo léachta ach bhí staraí eile in éineacht leis – John Breuilly, a thug síob don chomhdháil dó – a d’admhaigh go raibh an fhianaise a bhí curtha i láthair agam ‘uncomfortable’ do ‘modernist’ mar eisean.

      Is é an fáth go bhfuilim ag scríobh faoi Eric Hobsbawm anois go bhfuil leabhar eile leis léite agam le seachtain anuas: How to Change the World: Marx and Marxism 1840-2011 atá air agus foilsíodh é anuraidh, nuair an bhí an t-údar ceithre bliana is nócha d’aois má tá an uimhríocht i gceart agam. Caithfear a rá go bhfuil cuid mhaith den leabhar bunaithe ar aistí a foilsíodh cheana ach tá ábhar úr ann chomh maith. I measc na míreanna nua tá caibidil dar teideal ‘Marxism in Recession, 1983-2000’ agus cuirfidh mé clabhsúr ar an aiste seo leis an gclabhsúr a chuir Hobsbawm ar an gcaibidil sin:

However, in the end Marx was to make a somewhat unexpected return in a world in which capitalism has been reminded that its own future is put into question not by the threat of social revolution but by the very nature of its untrammelled global operations, to which Karl Marx has proved so much more perceptive a guide than the believers in the rational choices and self-correcting mechanisms of the free market.

Táimid ar aon fhocal maidir leis an méid sin ar a laghad. Go maire sé an céad!

AGUISÍN - 2 Deireadh Fómhair 2012

D’éag Eric Hobsbawn inné. Tá tuairisc ar a shaol a foilsíodh ar an Guardian le léamh anseo.