Polaitiú na staire

Uimhir 10 Downing Street feistithe i gcomhair lá fhéile Seoirse.

Bhí reifreann ar siúl sa ríocht bhéal dorais le déanaí. Níor mhaith liom mórán a scríobh faoi ábhar an reifrinn mar is cúrsaí staire seachas cúrsaí polaitíochta a bhíonn faoi chaibidil anseo, ach ba chúis bhuartha dom í an pháirt a ghlac dornán staraithe iomráiteacha—agus líon mór staraithe gan iomrá—sa bhfeachtas. Chuir sé díomá orm go raibh níos mó ná trí chéad staraí gairmiúil sa Bhreatain sásta an imlitir mhórchúiseach seo a leanas a shíniú:

As historians of Britain and of Europe, we believe that Britain has had in the past, and will have in the future, an irreplaceable role to play in Europe. On 23 June, we face a choice: to cast ourselves adrift, condemning ourselves to irrelevance and Europe to division and weakness; or to reaffirm our commitment to the EU and stiffen the cohesion of our continent in a dangerous world.

The Guardian, 24 Bealtaine 2016

Sin é téacs iomlán na litreach, más féidir ‘litir’ a thabhairt ar nóta giorraisc mar é. D’áitigh na staraithe go mbeadh an Bhreatain ag imeacht gan treoir feasta agus go mbeadh an Eoraip scoilte agus in ísle brí dá dtabharfadh na vótóirí an chluas bhodhar dá gcomhairle. Níor thugadar aon fhianaise a thacódh leis an tairngreacht seo, áfach, ná níor dheineadar anailís ar bith ar na himeachtaí stairiúla a spreag an achainí thuas, ná níor mhíníodar cad iad na tubaistí a thiocfadh sa mhullach ar mhuintir na Breataine agus na hEorpa trí chéile dá vótálfaí an bealach mícheart. Caint uasal le híseal atá sa litir: ‘is saineolaithe sinn’, adúradar, ‘tuigimid rudaí nach fiú linn a mhíniú ach tá treoir againn daoibh: fanaigí san Aontas Eorpach nó beidh an tír agus an mhór-roinn i mbaol—cé nach fiú linn bunús an bhaoil sin a mhíniú ach an oiread.’ Ar na staraithe mór le rá a bhí sásta a n-ainm a chur leis an bhfoláireamh postúil seo bhí Simon Schama, Ian Kershaw, Michael Burleigh, Richard Evans agus Michael Howard. Ar an drochuair, bhí duine nó beirt ina measc a bhfuil aithne mhaith againn orthu sa tír seo: Roy Foster, mar shampla, a bhí ina ollamh le stair na hÉireann in Oxford go dtí le déanaí, agus Ian McBride, a tháinig i gcomharbas air níos luaithe i mbliana.

‘Obedience Training’: an léamh a bhí ag cartúnaí an Daily Telegraph ar chúrsaí.

     Ní dóigh liom go rithfeadh sé le trí chéad garraíodóir, le trí chéad tiománaí traenach, ná le trí chéad múinteoir bunscoile a leithéid de litir a scríobh. Agus dá mbuailfeadh taom toirtéise iad, táim cinnte nach gcuirfeadh an Guardian spás amú trína n-ainm a liostáil. D’fhéadfaí a rá, b’fhéidir, gur scoláirí iad na staraithe agus go raibh aitheantas ar leith ag dul dóibh dá réir. Ach ní dóigh liom go síneodh trí chéad seandálaí, trí chéad réalteolaí, ná trí chéad máinlia a leithéid de litir ach an oiread. Tuigeann gach duine go mbaineann réimsí cúnga saineolais leis na disciplíní sin agus ní thabharfadh an gamal is saonta amuigh aird ar leith ar thuairimí teangeolaí—chun gairm randamach a lua—dá mbeadh ábhar ar bith seachas an teangeolaíocht faoi chaibidil. Ach ar chúis éigin nach dtuigim, síleann staraithe áirithe go bhfuil a gcuid eolais i bhfad níos fairsinge ná na tréimhsí staire a bhfuil staidéar déanta acu orthu. Creideann siad, de réir dealraimh, go bhfuil an saineolas atá acu chomh leathan sin go gcuimsíonn sé, ní hamháin an t-am atá imithe, ach an t-am atá le teacht chomh maith. Síleann na saoithe seo go bhfuil bua na fáistine acu agus gur chóir don choitiantacht—an daoscar nach bhfuil na dintiúir chuí acadúla acu—éisteacht go humhal lena nglór. An bhfuilim ag dul thar fóir? Ba bhreá liom a cheapadh go bhfuil, ach ní dóigh liom é. Seo daoibh giota beag as alt le Roy Foster a foilsíodh ar an Irish Times cúpla lá tar éis an reifrinn:

The correlation between areas with a high concentration of university graduates, and a vote for Europe, is very striking. I thought irresistibly of the doughty Irish revolutionary Mabel FitzGerald, who – 30 years after 1916 – confided to her friend George Bernard Shaw that she believed that uneducated people did not deserve the vote. Her son Garret corroborated this, telling me that she believed a university degree was a necessary qualification for the franchise “and it should be at least a 2.1”. Nigel Farage, who like Jeremy Corbyn does not have a university degree, will probably now campaign for a referendum to bring back hanging and God knows what else.

The Irish Times, 27 June 2016

An cúis iontais é go bhfuil an saol ina chíor thuathail nuair a ligtear do dhaoine vóta a chaitheamh, seasamh i dtoghcháin, agus suí ar an mbinse tosaigh sa ‘mother of parliaments’ gan chéim mhaith a ghnóthú i dtús báire? Bheinn ag súil go mbeadh tuairimí mar seo á nochtadh os íseal sna seomraí caidrimh i gcoláistí Oxford agus Cambridge, go mall san oíche agus an fíon á dhiúgadh ag na dons, ach ba chúis iontais dom é gur fhoilsigh Roy Foster iad don saol mór—an amhlaidh go raibh spiorad W. B. Yeats ag labhairt tríd? Is ar éigean a bheadh an t-alt san Irish Times léite ag Paul Embery, oifigeach ceardchumainn i Londain a dhein toradh an reifrinn a scagadh ar an Huffington Post, ach leag sé a mhéar go cruinn ar an meon a léiríodh ann:

The sneering contempt displayed towards these and all of the seventeen million who voted Leave by the resentful new alliance of metropolitan liberals, know-all academics, no-mark ‘celebrities’ and know-nothing-yet students should trouble us all.

     To these self-appointed guardians of enlightened society, working-class Leave voters are another breed. Certainly borderline racist, if not the real thing. Thick and uneducated, they could hardly be expected to understand the issues at stake in the referendum or appreciate the benefits of a progressive institution like the European Union.

Paul Embery, The Huffington Post, 1 Iúil 2016

An glantóir mná a d’fhág an scoil go luath agus a fágadh díomhaoin toisc go raibh inimircigh ó oirthear na hEorpa sásta glacadh le huaireanta oibre níos faide ar thuarastal níos lú, bhí an éifeacht chéanna ag an vóta a chaith sise sa reifreann agus ag an vóta a chaith an t-ollamh ollscoile a bhí buartha go dtitfeadh líon na mac léinn ó mhórthír na hEorpa—agus sin mar is cóir!

Chuir Michael O’Leary, eascara na gceardchumann, a ladar sa bhfeachtas.

     Níor dhein iarrachtaí uile na staraithe, Barak Obama, Michael O’Leary agus Sir Bob Geldof maitheas ar bith don fheachtas ar son an Aontais Eorpaigh. Ag an am céanna, bheadh drogall orm a rá gur dhein siad mórán dochair don chúis. Is é an fhírinne lom, mura bhfuil dul amú mór orm, go raibh an cinneadh déanta ag muintir Shasana i bhfad sular thosaigh an feachtas. Táim sásta go bhfuil tuiscint réasúnta maith agam ar mheon agus ar thréithe na Sasanach, ar a gcuid suáilcí agus ar a gcuid duáilcí. Má fhágtar Éire as an áireamh, tá níos mó léite agam faoi stair Shasana ná faoi stair aon tíre eile; dheineas mó chéim dhochtúireachta in Ollscoil Learphoill; agus chaitheas cúig bliana de mo shaol i mo chónaí le bean as Cheshire. Bhí sé á thuar agam roimh ré go mbeadh 55 % de na Sasanaigh ar son imeachta, gur bheag a bheadh idir an dá thaobh sa Bhreatain Bhig (is iad na Breatnaigh an dream thall is lú a bhfuil cur amach agam orthu), agus nach mbeadh na móraimh ar son an Aontais Eorpaigh in Albain agus i dTuaisceart Éireann mór go leor chun breith na Sasanach a chealú. Mar a thit cúrsaí amach, ní raibh ach 53 % ar son imeachta i Sasana (shíleas go mbeadh an vóta cothrom go leor i Londain ach bhí móramh mór i gcoinne imeachta sa phríomhchathair). Os a choinne sin, bhí na Breatnaigh beagnach chomh mór i gcoinne an Aontais is a bhí na Sasanaigh féin. Tríd is tríd, áfach, ní raibh mórán idir an toradh agus an tuar a bhí déanta agam. Ní raibh aon chuid d’alt Roy Foster is mó a chuir ionadh orm ná an sliocht seo a leanas:

At a meeting of 80 academic historians from all parts of the political spectrum at 11 Downing Street a few weeks ago, the sense of intellectual solidarity in favour of European membership was powerful and I was foolish enough to believe that these feelings would prevail.

     I cannot rid myself of the feeling that we have been living in a bubble.

The Irish Times, 27 June 2016

Is admháil é seo go raibh an t-údar agus a chomhghleacaithe dall ar dhearcadh na ndaoine a bhfuil cónaí orthu ina measc. D’fhéadfaí a rá gur léiriú í an easpa tuisceana seo ar leithead na bearna idir na haicmí i Sasana—nó ar airde an túir eabhair ina gcaitheann staraithe acadúla a saol. Ach shílfeá go bhfaigheadh na staraithe léargas ar dhearcadh na Sasanach i leith na hEorpa ó léamh na staire. Cuimhnigh, mar shampla, ar an ráiteas cáiliúil a dhein Winston Churchill i láthair Charles de Gaulle, an 4 Meitheamh 1944:

Nous allons libérer l’Europe, mais c’est parce que les Américains sont avec nous pour le faire. Car, sachez-le ! chaque fois qu’il nous faudra choisir entre l’Europe et le grand large, nous serons toujours pour le grand large.

Charles de Gaulle, Mémoires de guerre: l’unité 1942-44 (Páras, 1980), 266.

[Táimid chun an Eoraip a shaoradh, ach is amhlaidh atá toisc go bhfuil na Meiriceánaigh inár dteannta lena dhéanamh. Óir, bíodh a fhios agat, gach uair a bheidh rogha le déanamh againn idir an Eoraip agus an fharraige mhór, is í an fharraige mhór a roghnóimid i gcónaí!]

Níl aon tuiscint níos lárnaí i bhféiniúlacht na Sasanach ná an tuiscint gur oileánaigh iad. Cheapfá go mbeadh an tuiscint sin i bhfad níos treise in Éirinn ná i Sasana, ach is é a mhalairt atá fíor. Is aisteach an scéal é nár rith an smaoineamh leis na staraithe go raibh an feachtas ar son imeachta ag luí le traidisiúin stairiúla na tíre agus go mbeadh an lá ag lucht imeachta. Ní gá go mbeadh traidisiún ar bith buan, ar ndóigh, ach nuair a théann traidisiún i léig is de réir a chéile a tharlaíonn sé.

Ní bheadh beann ag staraithe ar cheisteanna fánacha mar iad seo.

     Níl aon ghaisce déanta ag an Aontas Eorpach a mheallfadh an Sasanach cothrom chun cúl a thabhairt dá dhúchas. Tuigeann an dream úd nach bhfuil céimeanna ollscoile acu go bhfuil scrios déanta ar gheilleagar na Gréige de bharr pholasaí déine an Bhainc Cheannais in Frankfurt—institiúid is deacair a aithint go minic ón Bundesregierung i mBeirlín. Mar an gcéanna, is léir don dream gan chéimeanna go bhfuil brú as cuimse curtha ar chaighdeáin fhostaíochta agus ar an mbonneagar sóisialta i dtíortha áirithe—go mór mór i Sasana—de bharr shaor-ghluaiseacht na n-oibrithe. Aontaím go raibh an ceart ag Roy Foster nuair a scríobh sé go mbeadh toradh eile ar an reifreann dá mbeadh an cead vótála teoranta do chéimithe ollscoile, ach bainim tátal eile ar fad as an bhfíric sin: ní hé go bhfuil an pobal i gcoitinne níos aineolaí ná na céimithe, ach nach iad na polasaithe céanna a dhéanfadh a leas-san agus leas na meánaicme. Ba mhaith an mhaise do na staraithe é dá gcloífidís leis an stair feasta. Is é sin le rá, gur chóir dóibh a n-aird a dhíriú ar an am atá imithe agus an t-am atá le teacht a fhágáil faoi na polaiteoirí. Is cinnte nach féidir leo páirt a ghlacadh i bhfeachtais chonspóideacha pholaitiúla gan dochar a dhéanamh dá seasamh gairmiúil i súile an phobail. Sa deireadh thiar thall, níl ach cúis amháin go bhfuil tuairimí an staraí níos údarásaí ná tuairimí an tiománaí tacsaí: mar atá, go bhfuil staidéar déanta ag an staraí ar na foinsí príomha a bhaineann le hábhar—é sin, nó go bhfuil saothair le staraithe eile a bhfuil cur amach acu ar na foinsí céanna léite aige.

Is réimsí éagsúla iad an stair agus an pholaitíocht.

     Ar eagla na míthuisceana, nílim á rá nár chóir don staraí tuairimí polaitiúla a bheith aige ná a nochtadh. Tá an ceart ceannann céanna ag an staraí páirt a ghlacadh i saol poiblí a thíre agus atá ag an tiománaí tacsaí, ach má dheineann sé amhlaidh ba chóir dó é a dhéanamh ina cháilíocht mar shaoránach. Níor chóir dó a chur in iúl go bhfuil tábhacht lena sheasamh polaitiúil toisc gur staraí é. Ar ndóigh, d’fhéadfadh sé tarlú ó am go chéile go mbeadh léargas ar leith ag staraí ar cheist áirithe toisc staidéar a bheith déanta aige ar chúlra stairiúil na ceiste; níl cúis ar bith nach roinnfeadh sé a chuid eolais lena chomhshaoránaigh i gcás mar sin ach an fhianaise a chur i láthair ar bhealach tomhaiste. Mar a tharlaíonn sé, b’shin a dhein an tOllamh Ian McBride, comharba, Roy Foster, in alt leis ar impleachtaí an reifrinn do Thuaisceart Éireann a foilsíodh ar an Guardian, an 19 Iúil 2016. Tá téis an ailt soiléir ón teideal (‘After Brexit, Northern Irish politics will again be dominated by the border’) agus ní aontaím le gach dá bhfuil scríofa ann, ach is anailís stuama é a dhíríonn ár n-aird ar roinnt de na fadhbanna a bheidh le sárú sna blianta atá romhainn. Agus is é an rud is fearr ar fad faoin alt ná seo: níl oiread is tagairt amháin ann do ghairm an údair. Braitheann éifeacht uile an ailt ar loighic na n-argóintí ann agus ní ar stádas acadúil an té a scríobh.

Torthaí an reifrinn.

     Sa chéad olltoghchán eile beidh rogha le déanamh ag muintir Shasana idir na Tóraithe faoi cheannas Theresa May, bean a bhfuil céim (dara honóracha, faraor!) aici ó Ollscoil Oxford, agus Páirtí an Lucht Oibre faoi cheannas Jeremy Corbyn, fear nár bronnadh céim ollscoile air riamh. Beidh an chéad dream ag iarraidh an earnáil phoiblí, na liúntais shóisialta agus an rialú stáit a ghearradh. Beidh an dara dream ag iarraidh fóntais a príobháidíodh i ré Margaret Thatcher a náisiúnú in athuair, cánacha a ardú, an soláthar airgid a mhéadú, feabhas a chur ar na seirbhísí sóisialta, agus Iarúsailéim nua a thógáint in England’s green and pleasant land. Is dóichí ná a mhalairt go n-éireoidh leis an gcéad dream, ach cuimhnímis gur dhein na Sasanaigh cinneadh in olltoghchán na bliana 1945 a tháinig aniar aduaidh ar an saol mór ag an am. Is ag na vótóirí i Sasana a bheidh an chumhacht, cibé ar bith, ach beidh cead ag na críocha beaga imeallacha bailiú leo as an ríocht más é sin a theastaíonn uathu. Tá téarma teicniúil ar an socrú seo dá bhféadfainn smaoineamh air ... Is ea, tá sé agam: ‘daonlathas’. Sin a ghlaotar air. Dúirt duine éigin tráth gurb é an córas rialaithe is measa ar domhan é—seachas na cinn eile go léir.

Nathanna staire

Tá an tráth sin den bhliain tagtha arís. Mar is gnách liom i mí Lúnasa, tógfaidh mé sos beag ón scagadh agus ón taighde chun séasúr an bhrothaill a cheiliúradh. Is é atá agam daoibh i mbliana cnuasach nathanna a bhfuil baint acu leis an stair. Chun eagar de shaghas éigin a chur ar na sleachta athfhriotail, tá siad leagtha amach agam de réir ama i sé roinn a bhfuil na ceannteidil seo a leanas orthu: ‘greann’, ‘soiniciúlacht’, ‘cáineadh’, ‘moladh’, ‘machnamh’ agus ‘gaois’. Sé nath atá i ngach roinn agus tá an ceann is mó a thaitníonn liom léirithe in éineacht le portráid den údar. Nochtfar an sliocht is fearr ar fad, dar liom, ag an deireadh.

Lev Tolstoj (1828-1910)

1. Greann

Léim beagán [staire] mar dhualgas, ach ní thugann sí eolas ar bith dom nach gcuireann olc nó tuirse orm. Caismirtí na bpápaí is na ríthe, mar aon le cogaí is pláigheanna, ar gach leathanach; na fir go léir gan mhaith agus na mná ar iarraidh nach mór—tá sí fíor-thuirsiúil. Ach fós féin, is aisteach liom go minic cé chomh tur is atá sí, mar is cinnte gur cumadh cuid mhór di.
I read it [history] a little as a duty, but it tells me nothing that does not either vex or weary me. The quarrels of popes and kings, with wars or pestilences, in every page; the men all so good for nothing, and hardly any women at all—it is very tiresome: and yet I often think it odd that it should be so dull, for a great deal of it must be invention. 

Jane Austen (1775-1817), in Northanger Abbey

Na staraithe—táid ar aon dul leis na bodhair a leanann orthu ag freagairt ceisteanna nár chuir aon duine.
Историки—подобно глухим, которые продолжают отвечать на вопросы, когда никто их не спрашивает. 

Lev Tolstoj (1828-1910)

Ní bhíonn athrá sa stair. Ar a mhéad, bíonn rím inti uaireanta.
History doesn’t repeat itself. At best, it sometimes rhymes.

Mark Twain (1835-1910)

Ní féidir le Dia an t-am atá caite a athrú, cé gur féidir leis na staraithe.
God cannot alter the past, though historians can.

Samuel Butler (1835-1918)

Tig le duine ar bith stair a dhéanamh. Teastaíonn fear mór lena scríobh.
Anybody can make history. Only a great man can write it.

Oscar Wilde (1854-1900)

Maidir liomsa, sílim go réiteoidh sé i bhfad níos fearr le gach dream má fhágtar an t‑am atá caite faoin stair, go háirithe nuair atá fúm an stair sin a scríobh.
For my part, I consider that it will be found much better by all parties to leave the past to history, especially as I propose to write that history.

Winston Churchill (1874-1965)

Eric Blair, alias George Orwell (1903-50)

2. Soiniciúlacht

Cad is stair ann ach fabhalscéal a bhfuil gach duine ar aon fhocal faoi?
Qu’est ce que l’histoire, sinon une fable sur laquelle tout le monde est d’accord ?

Napoléon Bonaparte (1769-1821)

Tá sé le foghlaim againn ó stair na bpobal nach bhfuil dada foghlamtha ag na pobail ón stair.
Aus der Geschichte der Völker können wir lernen, das die Völker aus der Geschichte nichts gelernt haben.

Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)

Tá sé ceadmhach an stair a éigniú, ar chuntar go saolaítear leanbh di.
Il est permis de violer l’histoire, à condition de lui faire un enfant.

Alexandre Dumas (1802-70)

Is é atá á rá agam gur stair bhreá spleodrach é an Cogadh, ach is leamh an léamh í an tSíocháin.
My argument is that War makes rattling good history; but Peace is poor reading.

Thomas Hardy (1840-1928), in The Dynasts

Eachtra ar bith, ón uair a tharla sí, beidh staraí inniúil in ann a léiriú go raibh sí dosheachanta.
Any event, once it has occurred, can be made to appear inevitable by a competent historian.

Lee Simonson (1888-1967)

‘An té a stiúrann an t-am atá caite’, de réir mhana an Pháirtí, ‘stiúrann sé an t-am atá le teacht: an té a stiúrann an t-am i láthair, stiúrann sé an t-am atá caite.’
‘Who controls the past,’ ran the Party slogan, ‘controls the future: who controls the present controls the past.’

George Orwell (1903-50), in Nineteen Eighty-Four

Leopold von Ranke (1795-1886)

3. Cáineadh

Comhcheilg sheasta i gcoinne na fírinne is ea an stair.
L’histoire est une conspiration permanente contre la vérité.

Joseph de Maistre (1753-1821)

Na tréimhsí a bhí go sona don chine daonna, is leathanaigh bhána iad i leabhar na staire.
Die glücklichen Zeiten der Menschheit sind die leeren Blätter im Buch der Geschichte.

Leopold von Ranke (1795-1886)

Is gailearaí pictiúr í an stair ina bhfuil bunsaothair gann agus cóipeanna fairsing.
L’histoire est une galerie de tableaux où il y a peu d'originaux et beaucoup de copies.

Alexis de Tocqueville (1805-59)

Níl mórán cur amach agam ar an stair agus ní thabharfainn pingin rua ar stair uile an domhain. Is cuma liom fúithi. Níl sa stair ach truflais ar an mórgóir. Traidisiún is ea í. Níl an traidisiún uainn. Teastaíonn uainn maireachtáil san am i láthair agus is í an t-aon stair ar fiú tráithnín í an stair atá á déanamh againn inniu.
I don’t know much about history, and I wouldn’t give a nickel for all the history in the world. It means nothing to me. History is more or less bunk. It’s tradition. We don't want tradition. We want to live in the present and the only history that is worth a tinker’s damn is the history we make today.

Henry Ford (1863-1947)

Is í an stair an táirge is contúirtí dá bhfuil cruthaithe ag ceimic an intleachtóra.
L’histoire est le produit le plus dangereux que la chimie de l’intellectuel ait élaboré.

Paul Valéry (1871-1945)

Stair—sin a  bhíonn á scríobh ag na seanfhir shearbhasacha úd.
History—it’s what those bitter old men write.

Jacqueline Kennedy Onassis (1929-94)

Marcus Tullius Cicero (106-43 R. Ch.)

4. Moladh

Ach is ionann bheith dall ar ar thit amach sular rugadh thú agus bheith i do pháiste go deo.
Nescire autem quid ante quam natus sis acciderit, id est semper esse puerum.

Marcus Tullius Cicero (106-43 R.Ch.)

Is é an ní is fearr dá bhfuil againn ón stair an díograis a spreag sí ionainn.
Das Beste, was wir von der Geschichte haben, ist der Enthusiasmus, den sie erregt.

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832)

Iadsan a dheineann comórtas idir an aois a thit ar a gcrann agus ré órga atá san intinn amháin, is ag trácht ar chúlú is ar mheath a bheidh siad; ach an té a bhfuil eolas cruinn aige ar an am a caitheadh, ní móide go mbeidh dearcadh dubhach ná éadóchasach aige ar an ré seo.
Those who compare the age in which their lot has fallen with a golden age which exists only in imagination, may talk of degeneracy and decay; but no man who is correctly informed as to the past, will be disposed to take a morose or desponding view of the present.

Thomas Babington Macaulay (1800-59)

Múineann an stair don chine daonna an dua a bhíonn le saothair mhóra agus an mhoill a bhíonn le bearta a chur i gcrích, ach ábhar dóchais nach féidir a chloí is ea í.
L’histoire enseigne aux hommes la difficulté des grandes tâches et la lenteur des accomplissements, mais elle justifie l’invincible espoir.

Jean Jaurès (1859-1914)

Is é an t-am atá caite an t-aon ní atá fíor i ndáiríre: níl san am i láthair ach breith phianmhar spíonta roimh shaol do-athraithe an ní nach ann dó a thuilleadh. Is iad ná mairbh amháin atá ann go hiomlán. Tá beathaí na mbeo roinnte, éiginnte, ag athrú; ach tá beathaí na marbh réidh agus neamhspleách ar an Am—arb é tiarna uilechumhachtach an domhain é nach mór.
The past alone is truly real: the present is but a painful, struggling birth into the immutable being of what is no longer. Only the dead exist fully. The lives of the living are fragmentary, doubtful, and subject to change; but the lives of the dead are complete, free from the sway of Time, the all but omnipotent lord of the world.

Bertrand Russell (1872-1970).

Ní féidir rud ar bith a thuiscint ach amháin trí mheán a staire.
Nulle chose n’est compréhensible que par son histoire.

Pierre Teilhard de Chardin (1881-1955)

Agustín Farabundo Martí (1893-1932)

5. Machnamh

Tá an uile ní sa stair neamhbhuan mar sin; is í an inscríbhinn ar a teampall ná ‘neamhní agus feo’.
Vorübergehend ist also alles in der Geschichte, die Aufschrift ihres Tempels heißt: Nichtigkeit und Verwesung.

Johann Gottfried von Herder (1744-1803)

In eachtraí stairiúla, is lipéadaí iad na fir mhóra, mar dhea, a thugann a n-ainm d’eachtra agus, fearacht na lipéadaí, is beag an bhaint a bhíonn acu leis an eachtra céanna.
В исторических событиях так называемые великие люди суть ярлыки, дающие наименований событию, которые, так же как ярлыки, менее всего имеют связи с самым событием.

Lev Tolstoj (1828-1910) in Война и мир (Cogadh agus Síocháin)

Ní eolaíocht í an stair ach ealaíon. Ní féidir dul chun cinn inti gan an tsamhlaíocht.
L’histoire n’est pas une science, c’est un art. On n’y réussit que par l’imagination.

Anatole France (1844-1924)

Ní dheineann aon duine an stair; ní bhíonn sí le feiscint, ach an oiread le féar ag fás.
Истории никто не делает, её не видно, как нельзя увидеть, как трава растёт.

Boris Pasternak (1890-1960)

Nuair nach féidir an stair a scríobh leis an bpeann is leis an raidhfil a scríobhtar í.
Cuando la historia no se puede escribir con la pluma se escribe con el fusil.

Agustín Farabundo Martí (1893-1932)

Bíonn staraithe sa tóir ar scáileanna de shíor, tuiscint ghoirt acu nach n-éireoidh leo choíche saol atá marbh a athchruthú ina iomláine, is cuma cé chomh mion macánta is a bhíonn a gcuid foinsí. Tá sé i ndán dúinn bheith ag beannú go brách don té atá tar éis coirnéal a chasadh agus dul as éisteacht.
Historians are left forever chasing shadows, painfully aware of their inability ever to reconstruct a dead world in its completeness however thorough or revealing their documentation. We are doomed to be forever hailing someone who has just gone around the corner and out of earshot.

Simon Schama (1945-)

Marc Bloch (1886-1944)

6. Gaois

An dea-staraí, ní bhaineann sé le ham ná le tír ar bith: má bhíonn grá aige dá thír dhúchais, ní dheineann sé rómholadh riamh uirthi as aon ní.
Le bon historien n’est d’aucun temps ni d’aucun pays: quoiqu’il aime sa patrie, il ne la flatte jamais en rien.

François Fénelon (1651-1715)

Truaillíonn an tírghrá an stair.
Der Patriotismus verdirbt die Geschichte.

Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832)

Cruthaíonn daoine a stair féin, ach ní chruthaíd í dá ndeoin féin ná i gcúinsí a roghnaíodar féin, ach i gcúinsí a bhí ann rompu, a tugadh dóibh agus a tháinig anuas chucu. Luíonn traidisiún na nglún go léir atá marbh ar intinní na mbeo mar a bheadh tromluí ann.
Die Menschen machen ihre eigene Geschichte, aber sie machen sie nicht aus freien Stücken, nicht unter selbstgewählten, sondern unter unmittelbar vorgefundenen, gegebenen und überlieferten Umständen. Die Tradition aller toten Geschlechter lastet wie ein Alp auf dem Gehirne der Lebenden.

Karl Marx (1818-83)

Namhaid diabhlaí na fíor-staire is ea an flosc chun breithiúnais.
Le satanique ennemi de la véritable histoire : la manie du jugement.

Marc Bloch (1886-1944)

Ba í an stair ba mhó agus ba spreagúla ná stair na ndaoine atá gan stair, na daoine nach bhfuil páipéir acu, ach ní féidir í a scríobh.
La plus grande et la plus émouvante histoire serait l’histoire des hommes sans histoire, des hommes sans papiers, mais elle est impossible à écrire.

Jean Guéhenno (1890-1978)

Is tír iasachta an t-am atá caite. Bíonn nósanna difriúla acu ansiúd.
The past is a foreign country. They do things differently there.

L. P. Hartley (1895-1972) in The Go-Between

     Ba dheacair dom rogha a dhéanamh idir Marc Bloch agus L. P. Hartley, ach táim chun an chraobh a thabhairt don staraí Francach. Sílim gur mhaith an rud é dá mbeadh an rabhadh a thug sé faoi ‘la manie du jugement’ scríofa i litreacha móra agus in áit fheiceálach i ngach roinn staire, i ngach ollscoil, ar fud na cruinne.

     Tá súil agam go mbeidh aiste liom le léamh anseo i mí Mheán Fómhair. Idir an dá linn, bainigí sult as an dea-aimsir nuair a thiocfaidh sí!

An bhua san Eoraip

Lá na bua i Moscó, i Nua-Eabhrac, i Londain agus i bPáras

Seachtó bliain is an lá inné – nó seachtó bliain is an lá inniu más iar-Shóivéadach thú – a chríochnaigh an cogadh. Is é an cogadh atá i gceist agam, ar ndóigh, an cogadh Eorpach a thosaigh nuair a d’ionsaigh an Ghearmáin an Pholainn sa bhliain 1939. Bhí cogadh eile fós faoi lánseol san Áise, cogadh a thosaigh nuair a dhein an tSeapáin ionradh ar an tSín sa bhliain 1937, ach nuair a deirtear ‘an cogadh’ ar an taobh seo den domhan is é an cogadh a thionscain Adolf Hitler a bhíonn i gceist.

     Is suntasach an ní é go bhfuil Sasanaigh go mór chun tosaigh i measc na staraithe a bhíonn ag plé le cogadh Hitler agus le Sóisialachas Náisiúnta na Gearmáine. Is amhlaidh a bhí ón tús: féach, mar shampla, A. J. P. Taylor agus Hugh Trevor-Roper sa tréimhse iarchogaidh. Sa lá atá inniu ann, ní féidir staireagrafaíocht na tréimhse a phlé gan saothair leithéidí Richard Evans, Ian Kershaw, Richard Overy agus Michael Burleigh a lua. Go deimhin, creideann Richard Evans go gcuireann Sasanaigh suim thar an ngnáth i startha na dtíortha máguaird, rud a mhínigh sé i leabhar dar teideal Cosmopolitan Islanders. Caithfidh mé a rá nach bhfuil ‘cosmopolitan’ go hard ar liosta na n-aidiachtaí a ritheann liom nuair a smaoiním ar Shasana (fág Londain as an áireamh), ach tá dealramh le tuairim Evans i gcás na Gearmáine – nó i gcás an Drittes Reich ach go háirithe. Braithim gur mó an aird a thugann staraithe ó Shasana ar réimeas Hitler ná mar a thugann staraithe ó na Stáit Aontaithe, ón Rúis ná ón bhFrainc. Agus in ainneoin threallús na nGearmánach (leitheidí Sebastian Haffner, Joachim Fest, Martin Broszat agus Götz Aly), thiocfadh dó go bhfuil na Sasanaigh bord ar bhord le staraithe na Gearmáine féin. Is aisteach an scéal é ar an gcéad amharc agus sílim go gcaithfear an míniú a lorg lasmuigh den acadamh. Is é is cúis leis, mura bhfuil dul amú orm, go dtuigtear do mhuintir Shasana go bhfuil cogadh Hitler ar cheann de bhuaicphointí stair a dtíre féin. Cuimhnímis an óráid a thug Winston Churchill, an 18 Meitheamh 1940:

The whole fury and might of the enemy must very soon be turned on us. Hitler knows that he will have to break us in this island or lose the war ... Let us therefore brace ourselves to our duties, and so bear ourselves, that if the British Empire and its Commonwealth last for a thousand years, men will still say, ‘This was their finest hour’.

Miotas is ea é a fhágann Ælfred Mór, Magna Carta, cath Agincourt, Armáid na Spáinne, an ‘glorious revolution’ (mar dhea), cath Waterloo, an réabhlóid thionsclaíoch agus gach lieu de mémoire eile dá bhfuil ag na Sasanaigh, in áit na leithphingine. Mar a thit cúrsaí amach, shíothlaigh impireacht na Breataine cúpla bliain tar éis an Tausendjähriges Reich, ach tá an miotas chomh beo is a bhí riamh agus níl aon súil agam go dtiocfaidh maolú ar a éifeacht go luath. Tréimhse is ea í atá fite fuaite le féiniúlacht agus le náisiúnachas Shasana. Dá gcreidfeá na Sasanaigh, ar ndóigh, is rud é an náisiúnachas a bhaineann le tíortha eile: ach an té a mbíonn clog á chloisint aige an t-am ar fad, ní thugann sé an fhuaim faoi deara tar éis tamaill.

Richard Evans agus dhá leabhar leis

     Rith na smaointe thuas liom nuair a bhí The Third Reich in History and Memory (2015) le Richard Evans á léamh agam le déanaí. Ceithre leabhar leis an údar céanna a bhí léite agam cheana agus thaitin siad go léir liom. An chéad leabhar dá chuid a léas riamh, leabhar dar teideal In Defence of History (1997), ní leis an nGearmáin a bhain sé in aon chor ach leis an staireolaíocht. Chosain Evans disciplín na staire ar smaointeoirí an iarnua-aoiseachais, dream a shéanann gur féidir eolas a chur ar ré atá imithe agus a áitíonn gurb ionann saothar na staraithe agus ceapadóireacht liteartha ar aon dul le gach saghas eile litríochta. Is deacair é a chreidiúint anois, ach bhí an t-iarnua-aoiseachas faiseanta i measc scoláirí liteartha fiche bliain ó shin. Is cuimhin liom go rabhas idir dhá chomhairle faoi leabhar Evans nuair a léas é sa bhliain 1998. Ar láimh amháin, shíleas go raibh sé i bhfad ró-fhoighdeach le seafóid chruthanta na gcriticeoirí liteartha – ní dóigh liom go bhfuil oiread is masla amháin ó thús deireadh an leabhair. Ar an láimh eile, bhíos sásta go ndúirt sé rudaí ba ghá a rá ag an am:

So when Patrick Joyce tells us that social history is dead, and Elizabeth Deeds Ermarth declares that time is a fictional construct, and Roland Barthes announces that all the world’s a text, and Hans Kellner wants historians to stop behaving as if we were researching into things that actually happened, and Diana Purkiss says that we should just tell stories without bothering whether or not they are true, and Frank Ankersmit swears that we can never know anything about the past so we might as well confine ourselves to studying other historians, and Keith Jenkins proclaims that all history is just naked ideology designed to get historians power and money in big university institutions run by the bourgeoisie, I will look humbly at the past and say despite them all: it really happened, and we really can, if we are very scrupulous and careful and self-critical, find out how it happened and reach some tenable though always less than final conclusions about what it all meant.

Evans, In Defence of History (1997), 253.

Sárshaothar Evans: an tríológ leis ar an Sóisialachas Naisiúnta

Ina dhiaidh sin arís, léas na himleabhair thoirtiúla a scríobh Evans ar stair an tSóisialachais Náisiúnta de réir mar a tháinig siad amach: The Coming of the Third Reich (2003) ar na blianta roimh 1933 nuair a bhí gluaiseacht Hitler ag dul i dtreis; The Third Reich in Power (2005) ar an tréimhse idir 1933 agus 1939 nuair a bhí Hitler ag ullmhú don chogadh; agus The Third Reich at War (2008) ar leor a theideal mar mhíniú. Ba shuimiúla agus ba spreagúla go mór an tsraith leabhar sin ná an leabhar a scríobh sé ar an staireolaíocht. I bhfocail Goethe:

Grau, theurer Freund, ist alle Theorie,
Und grün des Lebens goldner Baum.

(Is liath gach teoiric, a chara dhil,
ach is glas é órchrann an tsaoghail.)

Is startha tomhaiste cuimsitheacha dea-scríofa iad na leabhair seo agus caithfear iad a áireamh i measc na staidéar is fearr ar fheiniméan an tSóisialachais Náisiúnta. Nuair a chonac go raibh leabhar nua le Evans ar stair na Gearmáine tar éis teacht amach an mhí seo caite, cheannaíos é ar an toirt.

     Cé gur leabhar nua é The Third Reich in History and Memory (2015), bhí ábhar an leabhair i gcló cheana. Is é atá ann cnuasach d’aistí a scríobhadh le cúig bliana déag anuas. Foilsíodh cuid mhaith acu mar aistí léirmheastóireachta ar an London Review of Books nó ar an New York Review of Books, rud a fhágann go bhfuil tagairtí in easnamh níos minice ná a mhalairt agus go bhfuil tuairimí áirithe ráite agus athráite. Bheadh an leabhar níos úsáidí agus níos snoite dá scríobhfaí é mar théacs comhtháite, ach tá aistí léirmheastóireachta ann ar roinnt de na leabhair is tábhachtaí ar an nGearmáin sa chéad seo caite. Ina measc tá: David Stevenson, With Our Backs to the Wall (2011), leabhar ar chliseadh arm na Gearmáine sa bhliain 1918; Sebastian Conrad, German Colonialism: A Short History (2011); Gellaty agus Stoltzfus (eagarthóirí), Social Outsiders in Nazi Germany (2001); Götz Aly, Hitler’s Beneficiaries: Plunder, Racial War and the Nazi Welfare State (2007); Adam Tooze, The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy (2006) David Stahel, Kiev 1941: Hitler’s Battle for Supremacy in the East (2012); Ian Kershaw, The End. Hitler’s Germany 1944-45 (2011); Mark Mazower, Hitler’s Empire (2008); R. M. Douglas, Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans after the Second World War (2012). Tugann an leabhar léargas dúinn ar chonspóidí reatha a bhaineann le hábhar: cé chomh domhain agus a bhí préamhacha an chiníochais i gcultúr na Gearmáine? cé mhéad tacaíochta a bhí ag réimeas Hitler? arbh iad laigí tionsclaíocha na Gearmáine faoi deara di an cogadh a chailliúint? cén fáth ar lean na Gearmánaigh orthu ag troid go dtí an deireadh? an bhfuil cinedhíothú na nGiúdach inchurtha le cinedhíothú ar bith eile? Bíodh a fhios agat, áfach, gur leabhar staireagrafaíochta seachas leabhar staire é seo: ní hé stair na Gearmáine atá faoi chaibidil ann i ndáiríre, ach tuiscintí na staraithe ar stair na tíre sin.

Ian Kershaw agus dha leabhar leis

     Thugas suntas ar leith don léirmheas a scríobh Evans ar leabhar le Ian Kershaw dar teideal Fateful Choices: Ten Decisions that Changed the World, 1940-1941 (2007). Tá cáil ar Kershaw de bharr na beathaisnéise a scríobh sé ar Adolf Hitler. Foilsíodh an saothar in dhá imleabhar mhóra faoi na teidil Hubris (1998) agus Nemesis (2000) sular tháinig leagan ciorraithe amach in imleabhar amháin sa bhliain 2008. An t-eagrán ‘ciorraithe’ – eagrán ina bhfuil níos mó ná naoi gcéad leathanach – a léas féin agus shíleas go raibh cuntas den scoth le fáil ann ar an ngluaiseacht Naitsíoch, ar na cúinsí polaitiúla agus eacnamaíocha a lig di teacht i gcumhacht, agus ar an gcóras rialaithe a cruthaíodh sa Ghearmáin sna blianta tar éis 1933. Ach ní féidir liom a rá go bhfuair mé tuiscint níos fearr ar phearsantacht Hitler. Beathaisnéis pholaitiúil is ea é i ndáiríre: thug Kershaw mionchuntas dúinn ar an bhfear ‘poiblí’ ina cháilíochtaí mar cheannaire páirtí, mar cheannaire stáit agus mar cheannaire cogaidh, ach níor chuir sé an fear ‘príobháideach’ in aithne dúinn. Bíodh sin mar atá, cheannaíos Fateful Choices anuraidh nuair a bhí roinnt cóipeanna den eagrán crua ar díol go saor i siopa leabhar ‘Chapters’ i mBaile Átha Cliath. Níor bhreathnaíos air go dtí an tseachtain seo caite, tar éis dom an léirmheas moltach le Richard Evans a léamh.

     Leabhar is ea Fateful Choices inar scrúdaigh Kershaw deich gcinneadh thábhachtacha a dhein ceannairí na gcumhachtaí móra sa tréimhse chinniúnach idir samhradh na bliana 1940 agus fómhar na bliana dár gcionn.
     Ceist: Cén fáth ar chinn Hitler ar an Aontas Sóivéadach a ionsaí?
     Freagra: Toisc gur chaill an Luftwaffe an cath san aer i gcoinne an Royal Air Force, rud a d’fhág gurbh éigean an t-ionradh ar an mBreatain a bhí beartaithe a chur ar cheal. Ba bhealach eile é Fall Barbarossa chun deireadh a chur leis an gcogadh. Mar a scríobh Kershaw, ‘the urgency implicit in the startling suggestion that the Soviet Union should be attacked that autumn was not ideological but military-strategic’ (67). Nuair a bheadh na Rúisigh cloíte ag an nGearmáin, thuigfeadh na Sasanaigh gur mhithid dóibh teacht ar réiteach.
     Ceist: Cén fáth ar bheartaigh na Seapánaigh ar dhul chun cogaidh san Aigéan Ciúin?
     Freagra: Toisc nárbh fhéidir leo leanúint ar aghaidh leis an gcogadh i gcoinne na Síne gan seilbh ar fháil ar na toibreacha ola in Indiacha Thiar na hÍsiltíre (Indinéis an lae inniu), agus bhí na hOileáin Fhilipíneacha (coilíneacht de chuid na Stát Aontaithe ag an am) sa bhealach orthu.
     Ceist: Cén fáth ar bheartaigh na hIodálaigh ar pháirt a ghlacadh sa chogadh?
     Freagra: Toisc gur theastaigh uathu sciar den Fhrainc agus dá hImpireacht a ghabháil: ‘it was important to be in the war before the Germans had won so that Italy would have a bargaining position at the peace negotiations’ (155-6).
     Ceist: Cén fáth ar chinn na Stáit Aontaithe ar lón cogaidh a sholáthar don Bhreatain saor in aisce?
     Freagra: Mar a mhínigh an tUachtarán Roosevelt ag an am, ‘if Great Britain goes down, the Axis powers ... will be in a position to bring enormous military and naval resources against this hemisphere’ (229).
     Ceist: Cén fáth a raibh Stalin cinnte dearfa de nach ndéanfadh an Ghearmáin ionsaí ar an Aontas Sóivéadach go ceann cúpla bliain eile?
     Freagra: Toisc gur thuig sé nach bhféadfadh an Ghearmáin bua a fháil dá mbeadh uirthi troid san iarthar agus san oirthear ag an am céanna. Luigh sé le réasún, mar sin, nach dtosódh Hitler cogadh san oirthear sula mbeadh an Bhreatain cloíte aige.
     Ceist: Cén fáth ar fhógair an Ghearmáin cogadh ar na Stáit Aontaithe?
     Freagra: Toisc go raibh lón cogaidh á sholáthar acu don Bhreatain. Ach ós rud é go raibh cabhlach na Stát Aontaithe gafa le cogadh i gcoinne na Seapáine san Aigéan Ciúin, bheadh fomhuireáin na Gearmáine in ann an lón cogaidh a bhí ag teacht ó Mheiriceá a chur go tóin poill i lár an Atlantaigh.

     Tá na mínithe thuas loighciúil. B’fhéidir go bhfuil siad ró-loighciúil. Nuair a bhí Fateful Choices á léamh agam, bhraitheas go minic gur cluiche fichille seachas cogadh a bhí faoi chaibidil ann. Dá gcreidfeá Ian Kershaw, bhí aird na gceannairí dírithe ar an straitéis mhíleata i gcaitheamh an ama agus is beag baint a bhí ag a dtréithe pearsanta leis na pleananna a bhí á mbeartú acu. Tá eisceacht amháin ann, áfach: theip ar Kershaw an t-ionsaí a dhein an Iodáil ar an nGréig a mhíniú ar bhonn na loighce. B’éigean dó a admháil go raibh Benito Mussolini in éad le Hitler agus gur theastaigh ón Duce a chruthú gurbh acmhainn dó tír a chur faoi chois as a stuaim féin (níorbh fhiú an Aibisín ná an Albáin a lua sa chomhthéacs seo). Ní chreidim gurbh é deachtóir na hIodáile an t-aon duine i measc na gceannairí a ghéill dá chuid mothúchán. Breathnaímis an chéad chinneadh a phléigh Kershaw: an cinneadh a dhein rialtas na Breataine i samhradh na bliana 1940 go leanfaidís ar aghaidh leis an gcogadh. Dar le Kershaw, chreid baill na comh-aireachta nach raibh an dara rogha acu. Is fíor go dtacaíonn cuid mhaith de na ráitis a dhein Churchill ag an am leis an míniú sin:

‘Even if we were beaten, we should be no worse off than we should be if we were now to abandon the struggle’

Kershaw, Fateful Choices, 39

‘We should get no worse terms if we went on fighting, even if we were beaten, than were open to us now.’

Kershaw, Fateful Choices, 43.

‘It was idle to think that, if we tried to make peace now, we should get better terms from Germany than if we went on and fought it out.’

Kershaw, Fateful Choices, 45

Ach nuair a spreagann na mothúcháin duine le beart áirithe a imirt, is dual don intinn leithscéal a dhéanamh chun cuma na loighce a chur ar an mbeart sin.

     Scríobh staraí eile, John Lukacs, leabhar beag ar an gcinneadh céanna, ach in ionad an bhéim a leagan ar an réasúnaíocht theibí mar a dhein Kershaw, d’aithin Lukacs an tábhacht a bhain le tréithe pearsanta na n-airí a dhein an cinneadh. Féach, mar shampla, an giota seo a leanas as teachtaireacht phríobháideach a scríobh Churchill, an 28 Bealtaine 1940:

‘Our only hope is victory and England [sic!] will never quit the war whatever happens till Hitler is beat or we cease to be a state.’

John Lukacs, Five Days in London: May 1940 (2001), 194.

Déarfadh fear réasúnta ar bith nach raibh sa mhéid sin ach rámhaille: bhí Churchill ag smaoineamh ar bhua a fháil ar an nGearmáin nuair a bhí an chuid ba mhó den British Expeditionary Force fós teanntaithe ar an trá ag Dunkerque! Tá an cuntas a scríobh Lukacs ar na comhráite in Downing Street i samhradh na bliana 1940 níos traidisiúnta, níos mothálaí, agus – is ea – níos liteartha ná an cuntas a scríobh Kershaw, ach tá sé níos sásúla chomh maith. Is é sin le rá, go bhfuil cuma níos barántúla ar insint Lukacs toisc gur dhein sé iarracht na cúinsí suibiachtúla a chur san áireamh in éineacht leis na cúinsí oibiachtúla.

     Ní leor an réasún fuarchúiseach chun an saol atá timpeall orainn i láthair na huaire a thuiscint, agus ní leor é nuair a bhíonn an stair á scríobh ach an oiread. Caithfidh an staraí aird chuí a thabhairt ar mhothúcháin na ndaoine a mbíonn sé ag scríobh fúthu; ní foláir dó a aithint go mbíonn an lámh in uachtar ag paisin mhíloighciúla go minic. Is leasc liom é seo a admháil (agus ní dóigh liom go n-admhóinn é deich mbliana ó shin), ach is fíor go bhfuil cosúlachtaí nach beag idir obair an staraí agus obair an úrscéalaí.

     Anois, cén Ghaeilge atá ar ‘emplotment’?

AGUISÍN – 30 Bealtaine 2015

D’iarr léitheoir orm an focal ‘emplotment’ a mhíniú. Téarma is ea é a chum Paul Ricœur, fealsamh Francach, agus má cuireadh Gaeilge ar an gcoincheap cheana ní heol domsa é. Ach seo daoibh an t-aistriúchán a mholfainn:

imeachtraí, fir.  (iol. -raithe). Scéal leanúnach a chumadh trí eagar ar leith a chur ar imeachtaí na staire.

Comhfhocal is ea é ina bhfuil an réimír ‘im-’ agus an t-ainm briathartha ‘eachtraí’.

Oileán agus oileán eile

Bhíodar na hoileáin Bhriotanacha líonmhar anallód

Foilsíodh litir ar an Irish Times, an 7 Feabhra 2015, a tharraing m’aird. John A. Murphy, iar-ollamh le stair ‘mar ar mhúin Fionnbharr’, a scríobh agus seo daoibh téacs iomlán na litreach:

Sir, – The periodic debate about the use of “the British Isles” has broken out again. Peadar Mac Maghnais (February 5th) suggests that the term is dated. Surely not. It is used regularly by people in the travel and tourist industries, by weather forecasters, and by many others, simply because it is an appropriate – the only appropriate – and useful term to describe this archipelago as distinct from the European continent. It also acknowledges that Great Britain and Ireland share a common culture, by and large. We in Ireland are sometimes reluctant to admit that much of our heritage is British.
     Moreover, in an era of vastly improved British-Irish relations, “the British Isles” has long since lost its possessive or imperial connotation. Beyond all that, were not the ancient Brits our Celtic cousins? The only objection to the sensible usage of “the British Isles” comes from those with a post-colonial chip on their shoulder. Finally, the proposed substitute of “these islands” is limited and inadequate. It would also be extremely comical if used, say, in Washington or Canberra.
     Get over it. 

Níl bunadh na Daonphoblachta ar aon intinn, áfach, mar nocht Alan Titley, iar-ollamh le Gaeilge sa choláiste cois Laoi, tuairim eile ina cholún seachtainiúil, an 18 Feabhra 2015, tuairim a bhí bun os cionn ar fad le tuairim mhic Uí Mhurchú. Seo sliocht gairid as an gcolún:

Cleas sleamhain suarach a áiteamh gur téarma tíreolaíochta é. Níorbh ea ón tús; agus ní hea anois. Is tú atá níos saonta ná saontacht má ghéilleann tú don mhéid sin. Téarma polaitiúil é, iarmhairt Acht na hAontachta, taibhse na gabhála, púca an choncais.

Aon duine a léann ‘Cúrsaí Staire’ go rialta, tuigfidh sé gur fear cúthail caoin cúirtéiseach mé a sheachnaíonn gach saghas conspóide agus cointinne. Dá bhrí sin, fágfaidh mé faoi na hollúnaibh emeritis é an cheist chigilteach thuas a réiteach eatarthu féin. Ach ba mhaith liom téarma eile a tharraing John A. Murphy chuige a scrúdú: mar atá, an focal ‘archipelago’.

Is iad oileáin na Gréige an 'archetypal archipelago'

     Focal is ea ‘archipelago’ a fhreagraíonn do ‘oileánrach’ na Gaeilge. Insint na fírinne, bheadh sé níos cruinne a scríobh gur téarma é ‘oileánrach’ a cumadh d’aon ghnó chun ‘archipelago’  a aistriú. Níl an focal luaite i bhfoclóirí Uí Bheaglaoich (1732), Foley (1855), O’Neill Lane (1904), an Duinnínigh (1927), ná Mhic Cionnaith (1935). Cé gur thuig na Gaeil go maith gur chuid de mhór-roinn na hEorpa é an t-oileán seo, is cosúil nár rith sé leo riamh gur chuid de ‘archipelago’ é chomh maith. Dá rithfeadh an smaoineamh sin leo, bheadh orthu téarma éigin cosúil le ‘oileánrach’ a chumadh i bhfad roimh 1959, an bhliain inar fhoilsigh Tomás de Bhaldraithe é ina fhoclóir. An léiriú é seo ar dhúire, ar iargúltacht, agus ar aineolas oidhreachtúil na nGael? Más ea, caithfidh mé a admháil go bhfuilimse chomh dúr iargúlta aineolach leis na glúine a d’imigh mar ní léir dom fós gur cuid d’oileánrach í Éire. Samhlaím go mbíonn scata oileán den scála céanna in archipelago, mar atá in oileánrach príomhshamhlach na Mara Aeigéiche. (Dála an scéil, is é ‘príomhshamhlach’ an Ghaeilge a bhí ag Daniel Foley ar ‘archetypal’ sa bhliain 1855 agus is sásúla é ar gach bealach ná ‘aircitíopúil’ – an téarma atá á mholadh ar www.tearma.ie.) Tá roinnt de na dea-fhoclóirí ag teacht leis an tuiscint atá agam i dtaobh an ruda is ‘archipelago’ ann – ní féidir liom ciall an fhocail ‘oileánrach’ a phlé ós rud é nach bhfuil sainmhíniú le fáil air ins An Foclóir Beag, an t-aon fhoclóir Gaeilge atá againn. Seo mar a mhínítear ‘archipelago’ nó focail ghaolmhara i dteangacha eile:

Foclóir Chambers (Béarla Shasana)
the Aegean Sea; a sea abounding in islands, such as the Aegean, hence a group of islands 

Foclóir Webster (Béarla Mheiriceá)
1. a large group or chain of islands. 2. a large body of water with many islands. 

Foclóir Fraincise Larousse
Ensemble d’îsles disposées en groupe, sur une surface maritime plus ou moins étendue: Les Açores forment un archipel. 

Foclóir Spáinnise an Real Academia Española
Conjunto, generalmente numeroso, de islas agrupadas en una superficie más ó menos extensa de mar.

Bheinn sásta ‘oileánrach’ a thabhairt ar an Indinéis, ar na hOileáin Fhilipíneacha, agus ar an tSeapáin (le drogall áirithe toisc nach bhfuil ach ceithre mhór-oileán i gceist, móide Sakhalin a bhaineann leis an Rúis anois), ach ní rithfeadh sé liom ‘oileánrach’ a thabhairt ar Éirinn, an Bhreatain agus na carraigeacha mara máguaird. Is é an tríú oileán is mó san oileánrach samhalta seo an inis úd atá roinnte idir Leòdhas agus na Hearadh (níorbh fhiú le haon duine an inis a ainmniú go fóill!) agus níl inti ach 2.6 % d’achar na hÉireann. Braithim go gcuirtear ciall an fhocail as a riocht nuair a ghlaotar ‘archipelago’ ar Éirinn, an Bhreatain, agus na hinsí beaga a bhaineann leis an dá oileán sin.

J. G. A. Pocock agus samplaí den stair Bhriotanach le húdair éagsúla

     Níl anseo go fóill ach ceist téarmaíochta, ach tá baint ag an téarma leis an stair. Níorbh aon sleamhnú pinn a thug ar John A. Murphy an focal ‘archipelago’ a úsáid nuair a bhí Éire agus an Bhreatain faoi chaibidil aige óir is nós coitianta é i measc staraithe ‘archipelago’ a thabhairt ar an dá oileán le glúin anuas. Tá tuairim agam gurb é an tOllamh J. G. A. Pocock a chuir tús leis an bhfaisean nuair a d’úsáid sé an t-ainm cumtha ‘Atlantic archipleago’ in aiste leis dar teideal ‘British history: a plea for a new subject’ a foilsíodh ar an Journal of Modern History sa bhliain 1975. Is é an t-áiteamh a bhí ag Pocock gurbh fhiú plé le startha na dtíortha éagsúla a bhain le coróin na Breataine mar aonad amháin; agus is é an bua mór a bhain le ‘archipelago’ gur lig sé dó an dá oileán, na trí ríocht, na ceithre náisiún, a chuimsiú in aon fhocal amháin. Is iomaí aiste staire atá léite agam le tríocha bliain anuas, ach is í an aiste seo le Pocock an ceann is aistí díobh ar fad. Insint na fírinne, níl aon aiste staire dá bhfuil léite agam atá leath chomh corr leis an gceann seo. Ba dheacair an meon aduain atá léiríthe inti a thuiscint gan eolas áirithe a bheith agat ar chúlra pearsanta an údair: cé gur i Sasana a rugadh Pocock, d’aistrigh an teaghlach go dtí an Nua-Shéalainn nuair a bhí sé ina pháiste agus is ann a tógadh é. Is é atá san aiste leis, i ndáiríre, caoineadh ar impireacht na Breataine:

The British cultural star cluster is at present in a highly dispersed condition, various parts of it feeling the attraction of adjacent galaxies; the central giant has cooled, shrunk, and moved away, and the inhabitants of its crust seem more than ever disposed to deny that the rest of us ever existed.

J. G. A. Pocock, ‘British history: a plea for a new subject’ in

Journal of Modern History, 47 (1975), 621.

Cloistear anseo cumha an choilínigh a tréigeadh ar chósta imigéiniúil Aotearoa nuair a thráigh an taoide bhándearg. Mothaím a phian, ar ndóigh, ach braithim gur chóir dó an caoineadh a dhéanamh in áit níos príobháidí. D’admhaigh Pocock go raibh seal na himpireachta tugtha. Thairis sin, níor shéan sé go raibh aontacht na máthair-thíre i mbaol:

if it has been psychologically possible for them [na Sasanaigh] to annihilate the idea of the Commonwealth – white as well as nonwhite – it is not altogether beyond the bounds of possibility that “United Kingdom” and even “Britain” may some day become similarly inconvenient and be annihilated, or annihilate themselves, in their turn.

Pocock, ‘British history’, 602.

Ní gá a rá gur thubaiste é sin, dá dtarlódh sé: ‘these are of course dismal imaginations’, a scríobh sé, ‘we all at least claim to dislike balkanization’. Is ea muis, sin adeirimid uile: nach mbeadh na Gréagaigh bhochta i bhfad níos fearr as dá mbeidís ar ais faoi smacht na dTurcach arís? Cé a shéanfadh é? Ar an drochuair, bhí an ‘balcánú’ faoi lán seoil laistigh de dhisciplín na staire chomh maith:

Instead of histories of Britain, we have, first of all, histories of England, in which Welsh, Scots, Irish, and, in the reign of George III, Americans appear as peripheral peoples when, and only when, their doings assume power to disturb the tenor of English politics; second, and read by limited and fragmented publics, histories of Wales, Scotland, Ireland, and so forth, written as separate enterprises in the effort, sustained to various degrees, to constitute separate historiographical traditions.

Pocock, ‘British history’, 603-4.

Pobal cúng teoranta a léann stair na hÉireann; pobal de shaghas eile ar fad a léifeadh an British history a bhí á mholadh ag Pocock. Ní nach ionadh, bhí goimh ar leith air leis na Gaeil bhalcánacha a mhill aontacht na himpireachta. Thug sé le fios nach raibh sa bhfocal ‘Éire’ ach téarma tíreolaíochta nuair a thagair sé don ‘impact of Norman power upon Ireland – to use that geographical expression’ (608). Ach cá bhfágann sé sin Ruaidrí Ua Conchobair? Arís, agus an chogaíocht i lár an 17ú céad faoi chaibidil aige, scríobh sé: ‘Ireland had not attained the degree of political integration necessary if the term “civil war” is to have any meaning’ (605). Ach cá bhfágann sé sin an Chomhdháil Chaitliceach? Agus tá tagairt ait aige don ‘third of the major civil wars which have convulsed British history – the Irish Revolution of 1911-22, the first terrorist war of modern times’ (606). Chreid an tOllamh Pocock gur thosaigh an tríú cogadh cathartha i stair na Breataine sa bhliain 1911 agus go raibh Éire sáite ann ar bhealach éigin! Má shíleann tú gur brilléis gan dealramh é sin, bheinn ar aon fhocal leat. Ach tá ráiteas níos seafóidí fós san aiste. Féach é seo:

The history of Scotland in relation to England in the seventeenth century, like that of the United Kingdom in relation to Europe in the twentieth, is that of the progressive absorption of one political culture by a neighbouring cultural complex whose conflicts it fails to dominate; but Scotland is no more English than Britain is European.

Pocock, ‘British history’, 603-4.

Geallaim daoibh nach bhfuil aon bhotún cló sa téacs thuas: shéan Pocock scun scan gur chuid den Eoraip í an Bhreatain! Nuair a foilsíodh cnuasach dá chuid aistí sa bhliain 2005, bhí an t-alt seo a leanas le léamh san achoimre ag tús an imleabhair:

The purpose of the essays is to present British history as the history of several nations interacting with – and sometimes seceding from – association with an imperial state. The American colonies seceded in the eighteenth century; most of Ireland seceded in the twentieth century; in the later part of that century Britain itself secedes from the association of nations it has built up across the globe.

J.G.A. Pocock, The Discovery of Islands: Essays in British History (Cambridge, 2005), [iii]

Púca na n-adharc aige is ea an Eoraip: scrios easumhlaíocht na Meiriceánach is na nÉireannach aontacht na himpireachta san 18ú céad agus sa 20ú céad faoi seach, shlog na hEorpaigh fuíoll na Ríochta Aontaithe ansin agus fágadh Béarlóirí geala na Nua-Shéalainne ar an trá fholamh.

Stephen Conway agus trí mhonagraf leis

     Cé go raibh blas searbh an impiriúlachais le fáil ar aiste Pocock, chuaigh a dhearcadh i bhfeidhm ar roinnt staraithe i Sasana agus tháinig méadú suntasach ar líon na leabhar ar an stair ‘Bhriotanach’ (lenar áiríodh stair na hÉireann) a scríobhadh le tríocha bliain anuas. Má bhí roinnt de na húdair seo ag iarraidh triail a bhaint as cur chuige nua chun cuma níos sainiúla a chur ar a saothair, bhí macallaí den olagón iar-impiriúil pócocach le cloisint i gcásanna eile. Ar an mórgóir, áfach, d’éirigh leis na suirbhéanna is fearr cuntais úsáideacha a thabhairt ar leathnú, ar threisiú agus ar chreimeadh an stáit úd – bíodh ‘Sasana’, an ‘Bhreatain Mhór’ nó an ‘Ríocht Aontaithe’ mar theideal air – a raibh agus a bhfuil a cheanncheathrú suite i Londain. Ní beag san. Caithfear a rá, áfach, gur stair institiúide a bhí faoi chaibidil sna suirbhéanna seo – fiú más institiúid ar scála ollmhór í – seachas stair sochaí, stair pobail, ná stair náisiúin. Is iomaí cnuasach aistí a scrúdaigh gné éigin de stair na ‘dtrí ríocht’ chomh maith agus bhí roinnt acu ar fónamh. Go deimhin, cuireadh aiste liom féin i gcló i gcnuasach dar teideal United Islands? The Languages of Resistance. Bhí na monagraif ar an ‘stair Bhriotanach’ i bhfad níos teirce, áfach, agus ní deacair an chúis a thuiscint: is beag staraí a bhí cáilithe (nó a shamhlaigh go raibh sé cáilithe) chun buntaighde a dhéanamh ar thíortha uile an ‘oileánraigh’. An líon beag monagraf a scríobhadh, níor chuireadar comaoin ar dhisciplín na staire.

     B’fhéidir gurb é Stephen Conway an t-údar is bisiúla den dream a dhein iarracht teagasc Pocock a chur i bhfeidhm agus tá slám monagraf scríofa aige ar samplaí iad den new British history. Bhuail taom imní mé nuair a foilsíodh ceann acu, The British Isles and the War of American Independence (Oxford, 2002), ag am nuair a bhí leabhar liom féin, Irish Opinion and the American Revolution (Cambridge, 2002), ag dul tríd an bpreas: dá mbeadh foinse thábhachtach aimsithe ag Conway nach raibh feicthe agam, bheadh mo leabharsa as dáta sula gcuirfí i gcló é! Ach níor chall dom bheith buartha mar ní raibh úire dá laghad sa mhéid a scríobh sé ar Éirinn – ar Ghaill na hÉireann ba chirte dom a rá, mar ní raibh oiread is foinse amháin i nGaeilge luaite ó thús deireadh a leabhair. Níor thaise don Ghàidhlig ná don Bhreatnais é. Lean Conway leis an gcur chuige aonteangach sa leabhar a scríobh sé ar War, State, and Society in Mid-Eighteenth-Century Britain and Ireland (Oxford, 2006). Tá caibidil sa leabhar seo dar teideal ‘The view from the grassroots’ inar scrúdaigh sé trí cheantar – Berkshire Shasana, Dún Éideann na hAlban, agus cathair Chorcaí. Nuair a bhí Berkshire faoi chaibidil aige, luaigh sé amhrán frith-Sheacaibíteach a chum an tUrramach Daniel Turner, ministir den eaglais Bhaisteach a raibh cónaí air sa chontae sin, ach níorbh fhiú leis tagairt a dhéanamh do na hamhráin pholaitiúla a bhí á gcumadh i gcathair Chorcaí ag leithéidí Uilliam Inglis is Éadbhard de Nógla. An amhlaidh gur fhág Conway litríocht na Gaeilge ar lár toisc nár bhain sí leis an stair Bhriotanach a bhí á scríobh aige? Nó an amhlaidh nárbh eol dó a leithéid a bheith ann? Ní fheadar agus is cuma. ‘Is ar a dtorthaí a aithneoidh sibh iad’, mar adúirt an té adúirt.

     Tá sé seo scríofa agam cheana, ach ní féidir an fhírinne a fhógairt ró-mhinic: cuirtear stair na hÉireann as a riocht nuair a dheineann staraithe neamhshuim de lucht labhartha na Gaeilge. I ndeireadh na dála, níl sa ‘stair nua Bhriotanach’ atá á cleachtadh anois ach leagan úr de shean-tionscadal staire a cheap Sir Winston Churchill fadó: tionscadal ar ar bhaist sé ‘a history of the English-speaking peoples’.

Séarlas Mór

I mí Dheireadh Fómhair seo caite tharla i bPáras mé don chéad uair le cúpla bliain anuas. D’fhilleas abhaile le lasta leabhar agus físeán - a bhformhór acu bainteach leis an stair ar bhealach amháin nó ar bhealach eile. Ina measc bhí an tríú imleabhar de chuimhní cinn Charles de Gaulle, imleabhar dar teideal Le salut: 1944-1946, agus dhá scannán faoin bhfear céanna a deineadh don bhealach teilifíse France 2. Ní hé an 20ú céad an tréimhse is mó a bhfuil suim agam inti – dix-huitièmiste go smior is ea mé – ach tá suim ar leith agam i saol agus i bpearsantacht le grand Charles le fada.

De Gaulle i gcló agus i bhfíor

      Ba é an rud a mhúscail an tsuim sin ionam ná an chéad imleabhar dá chuimhní cinn, L’appel 1940-42, leabhar a léas tuairim is fiche bliain ó shin – chím gur sa bhliain 1989 a clóbhuaileadh an chóip atá agam. Ba dheacair d’úrscéalaí eachtra a bheadh chomh corraitheach le scéal de Gaulle a chumadh. Oifigeach airm ba ea é a thuig an tábhacht a bhainfeadh le tancanna sa chéad chogadh eile agus scríobh sé leabhar dar teideal Vers l’armée de métier (‘I dtreo airm ghairmiúil’) ar an ábhar sa bhliain 1935, leabhar nár tharraing mórán airde sa bhFrainc ach a léadh go cúramach lastoir den Réin. Cúig bliana dár gcionn, d’úsáid an Wehrmacht na taicticí a bhí molta ag de Gaulle chun línte cosanta na bhFrancach a réabadh. Fuair de Gaulle post sóisearach i rialtas Paul Reynaud ag an nóiméad deireanach nuair a bhí na Gearmánaigh ag druidim le Páras. Ba léir do chách go raibh ‘cath na Fraince’ caillte um an dtaca sin, ach bhí de Gaulle ar an mbeagán a thuig nárbh ionann cath na Fraince a chailliúint agus an cogadh a chailliúint. Mhol sé go n-aistreofaí an rialtas go dtí an Ailgéir; go gcúlódh an cabhlach, a raibh fágtha den aerfhórsa, is an méid den arm a d’fhéadfaí a shábháil, go dtí an Afraic thuaidh nó go Sasana; agus – thar aon rud eile – go leanfaí leis an troid. Ba léir dó go gcuirfeadh na Sasanaigh a gcosa i dtaca, nach fada a mhairfeadh an tsíocháin mhínádúrtha idir an Naitseachas agus an Cumannachas, agus go dtarraingeofaí na Stáit Aontaithe isteach sa chogadh luath nó mall. Dearcadh eile ar fad a bhí ag formhór na bpolaiteoirí agus na gceannairí míleata: ní raibh sa Dara Cogadh Domhanda, dar leosan, ach an cogadh ba dhéanaí i sraith cogaí a fearadh idir an Fhrainc agus an Ghearmáin le trí ghlúin anuas. Chaill an Fhrainc an chéad chogadh sa tsraith, bhuaigh sí an dara ceann, agus anois bhí an tríú ceann caillte aici. Ba mhillteanach an buille é, gan amhras, ach chaithfí glacadh leis an saol mar a bhí. Thiocfadh an Fhrainc chuici féin in athuair mar a dhein sí tar éis bhriseadh na bliana 1871; i gceann glúine nó dhó eile, cá bhfios nach mbeadh an bua aici sa cheathrú cogadh den tsraith? Iarradh sos cogaidh agus bhronn an Assemblée nationale cumhacht iomlán ar an Marascal Philippe Pétain, laoch mór an Chéad Chogaidh Dhomhanda.

      Ach Charles de Gaulle, leas-aire cosanta le coicís agus ginearál dhá réalta nach raibh iomrá ar bith air i measc an phobail, dhiúltaigh sé glacadh le breith an mhóraimh. Thug sé a chúl le rialtas bunaithe a thíre – rialtas a d’aithin tíortha an domhain (Éire is na Stáit Aontaithe, an tAontas Sóivéadach is an Vatacáin ina measc) – agus thug sé a aghaidh ar Shasana. Ní raibh ina theannta ach a aide de camp, an Leifteanant Geoffroy de Courcel, amhail Don Quijote agus Sancho Panza na nua-aoise. Seo mar a scríobh de Gaulle faoin am sin:

je m’apparaissais à moi-même, seul et démuni de tout, comme un homme au bord d’un océan qu’il prétendrait franchir à la nage. (L’Appel, 86) 

[chonacthas dom féin go rabhas i m’aonar agus fágtha gan taca, mar a bheadh duine ar imeall aigéin agus é ag iarraidh snámh trasna.]

Ba bheag uchtach a tugadh dó nuair a chuaigh sé i gcomhairle leis na Francaigh mór le rá a bhí i Londain roimhe. Jean Monnet, éarlamh na nEorpach, chuir sé i gcoinne an rúin a bhí ag an nGinearál údarás polaitiúil agus fórsa míleata Francach a chruthú chun leanúint ar aghaidh leis an gcogadh:

« Vous avez tort ! m’écrivait M. Jean Monnet, de constituer une organisation qui pourrait apparaître sous la protection de l’Angleterre ... » (L'Appel, 104) 

[‘Is botún duit é’, a scríobh an tUasal Jean Monnet chugam, ‘eagraíocht a bhunú a mbeidh an chuma uirthi go bhfuil sí faoi choimirce Shasana ...’]

Níor chuir lagmhisneach a gcomhthíreach isteach ná amach ar an nGinearál agus chraol an BBC a ghairm scoile, an 18 Meitheamh 1940, craoladh inar impigh sé ar na Francaigh a bhí ag iarraidh leanúint leis an troid dul i dteagmháil leis. Thosaigh daoine ag cloí leis an France Combattante, mar a ghlaofaí ar an ngluaiseacht, ina nduine agus ina nduine ar dtús, ansin ina mbaicle agus ina mbaicle. Dhá mhí dár gcionn, thiontaigh an chéad mhír d’impireacht na Fraince a cóta nuair a thug na húdaráis choilíneacha i Sead a ndílseacht do ghluaiseacht de Gaulle seachas do rialtas an Mharascail Pétain. Faoin 18 Meitheamh 1942, nuair a labhair an Ginearál ag slógadh dá lucht leanúna san Albert Hall i Londain, bhí 70,000 fear ag troid i bhfórsaí armtha na Fraince Saoire. Bhí dhá rannán armúrtha ina measc, agus bhí ceann de na rannáin sin tar éis meanma na bhFrancach ar fud na cruinne a ardú trí chath a bhriseadh ar Afrikakorps na Gearmáine ag Bir-Hakeim. Labhair de Gaulle leis an slua a bhí bailithe san Albert Hall agus lena chomhthírigh sa bhaile a bhí ag éisteacht lena óráid ar an raidió:

Je constate, qu’en dépit de tout, la France Combattante émerge de l’océan. « Quand, à Bir-Hakeim, un rayon de sa gloire renaissante est venu caresser le front sanglant de ses soldats, le monde a reconnu la France ... » (L’Appel, 321-2) 

[D’áitíos go raibh, in ainneoin gach rud, la France Combattante ag teacht as an aigéan. ‘Ag Bir-Hakeim, nuair a dhealraigh gath dá glóir athbheoite ar éadan fuilteach a saighdiúirí, d’aithin an saol an Fhrainc ...’]

Dhá bhliain ní ba luaithe, ba ridire buile é a bhí tógtha le seifteanna mire, ach faoi lár na bliana 1942 bhí meas speisialta tuillte ag de Gaulle, an meas sin a thugtar ar an bhfáidh a chuir i gcoinne chiall na coitiantachta ach ar léirigh imeacht na haimsire gur aige a bhí an ceart ón tús.

      Léas an dara imleabhar de chuimhní cinn an Ghinearáil, L’unité 1942-1944, tamall gairid tar éis dom an chéad imleabhar a chríochnú. Níor imigh sé i gcion orm ar an mbealach céanna áfach: ní ag snámh in aghaidh easa a bhí an t-údar sna blianta 1943-4, ar ndóigh, ach ag seoladh roimhe le cóir ghaoithe a bhí ag dul i dtreis an t-am ar fad – rud a d’fhág nach raibh an eachtraíocht rómánsúil chéanna ag baint lena chuntas. Sin an fáth gur shleamhnaigh fiche bliain eile thart sular chríochnaíos an tríú imleabhar dá chuimhní cinn an tseachtain seo caite. Ní fhéadfainn a rá go bhfuil Le salut: 1944-1946 chomh spreagúil leis an gcéad imleabhar sa tsraith, ach tá ábhar tábhachtach ann don té ar mhaith leis polaitíocht na hEorpa sa ré iar-chogaidh a thuiscint. I mí na Samhna sa bhliain 1944 thug Winston Churchill, príomh-aire na Breataine, cuairt oifigiúil ar Pháras don chéad uair ó saoradh an chathair agus d’impigh de Gaulle air comhghuaillíocht bhuan a shnaidhmeadh leis an bhFrainc:

« Vous le voyez, la France se reprend. Mais, quelle que soit ma foi en elle, je sais qu’elle ne retrouvera pas de sitôt sa puissance d’autrefois. Vous, Anglais, de votre côté, terminerez cette guerre couverts de gloire. Cependant, dans quelle mesure – si injuste que cela soit – votre situation relative risque-t-elle d’être diminuée, étant donné vos pertes et vos dépenses, les forces centrifuges qui travaillent le Commonwealth et, surtout, l’ascension de l’Amérique et de la Russie, en attendant celle de la Chine ! Voilà donc que, pour affronter un monde tout nouveau, nos deux anciens pays se trouvent affaiblis simultanément. S’ils demeurent, en outre, séparés, pour combien comptera chacun d’eux ? » (La salut, 77-8) 

[‘Mar a chíonn tú, tá an Fhrainc ag téarnamh. Ach dá mhéad mo mhuinín aisti, tuigim nach bhfaighidh sí an chumhacht a bhíodh aici ar ais go luath. Sibhse, na Sasanaigh, beidh sibh clúdaithe le glóir ag deireadh an chogaidh seo. Ach fós féin – cé nár cheart é b’fhéidir – tá baol ann go mbeidh laghdú áirithe ar bhur stádas, i bhfianaise a bhfuil caillte agus caite agaibh, i bhfianaise na bhfórsaí scarúnaíocha atá gníomhach sa Chomhlathas agus, thar aon rud eile, i bhfianaise teacht chun cinn Mheiriceá agus na Rúise, agus an tSín fós le teacht! Dá bharr sin, agus iad ag dul i ngleic le domhan atá go hiomlán nua, tá ár dhá dtír seanda lagaithe ag an am céanna. Má fhanann siad scartha, anuas air sin, cén tionchar a bheidh ag ceachtar acu?’]

Níorbh ionann an dearcadh a bhí ag Churchill, áfach. Buadh ar an bhFrainc in 1940, in éineacht leis an Ísiltír agus an Bheilg; buadh ar an Iodáil in 1943; buadh ar an nGearmáin in 1945. Ach níor buadh ar an mBreatain riamh, rud a d’fhág gur chreid Churchill gur chumhacht mhór í go fóill. Thairis sin, bhí seift eile aige a bhí níos tarraingtí ná comhghuaillíocht leis an bhFrainc – ‘caidreamh speisialta’ a bhunú lena chomh-Angla-Shacsanaigh. Seo mar a mhínigh sé an scéal don Ghinearál:

« J’ai noué avec Roosevelt des relations personnelles étroites. Avec lui, je procède par suggestion afin de diriger les choses dans le sens voulu. » (Le salut, 79) 

[‘Tá caidreamh pearsanta an-dlúth agam ar Roosevelt. Ina chás-san, tugaim leideanna dó chun cúrsaí a stiúradh sa dtreo a theastaíonn.’]

Bheadh ar na Francaigh teacht ar bheartas eile dá mba mhian leo suíochán a choinneáil i measc na gcumhachtaí móra, agus mhínigh de Gaulle an straitéis sin go gonta ina leabhar:

Amener à se grouper, aux points de vue politique, économique, stratégique, les États qui touchent au Rhin, aux Alpes, aux Pyrénées. Faire de cette organisation l’une des trois puissances planétaires et, si’il le faut un jour, l’arbitre entre les deux camps soviétique et anglo-saxon. (Le salut, 258) 

[Na stáit a bhaineann leis an Réin, leis na hAlpa, leis na Piréiní a stiúradh agus a chomhdhlúthú ó thaobh na polaitíochta, na heacnamaíochta agus na straitéise de. Ceann de na trí chumhacht dhomhanda a dhéanamh den eagras seo a bheidh – más gá é lá éigin – ina réiteoir idir an dá champa, na Sóivéadaigh agus na hAngla-Shacsanaigh.]

Sin é an síol ónar fhás an tAontas Eorpach. Is minic a chloistear bolscairí an Aontais ag maíomh gurb í an ghluaiseacht i dtreo aontais pholaitiúil a chuir deireadh leis an gcogaíocht in iarthar na mór-roinne ó 1945 i leith. Níl aon dealramh leis an maíomh sin. Ní leomhfadh an Fhrainc, an Ghearmáin, ná stát ar bith eile san Eoraip an pax Americano-Sovietica a bunaíodh sa bhliain 1945 a bhriseadh – ná níor theastaigh uathu é sin a dhéanamh ach an oiread. Thuig ceannairí na dtíortha go léir ar buadh orthu sna blianta idir 1940 agus 1945 nárbh acmhainn dóibh iad féin a iompar mar chumhachtaí móra a thuilleadh gan cur le chéile.

De Gaulle (Bernard Farcy) agus a bhean in Éirinn

      Cheannaíos dhá fhíseán nuair a bhíos i bPáras chomh maith. Is é Le grand Charles an ceann is sine (2006), is faide (207 nóiméad), agus is tathagaí. Bernard Farcy atá i bpáirt an Ghinearáil agus tá an aisteoireacht go maith ó thús deireadh. Ag tús an scannáin, chímid de Gaulle agus a bhean Yvonne ag spaisteoireacht ar an tráigh ag Doire Fhionnáin, tar éis dó éirí as an uachtaránacht sa bhliain 1969. Ina dhiaidh sin, léirítear na heachtraí ba thábhachtaí a bhain dó i rith an chogaidh, ach is ar na blianta idir 1946 agus 1958 nuair a bhí sé as cumhacht (‘la traversée du désert’ nó ‘an turas trasna an fhásaigh’ mar a thugtar ar an tréimhse) is ábhar don scannán seo i ndáiríre. Theip ar an Rassemblement du peuple français, gluaiseacht pholaitiúil a bhunaigh de Gaulle sna blianta sin, ach glaodh ar ais é nuair a bhí cogadh cathartha ar tí briseadh amach de bharr ghéarchéim na hAilgéire. Ceann d’íoróin na staire is ea é gur chinn polaiteoirí na Fraince cumhacht iomlán a bhronnadh ar an nGinearál de Gaulle nuair a chlis ar an 4ú poblacht, go díreach mar a bhronnadar cumhacht iomlán ar an Marascal Pétain nuair a chlis ar an 3ú poblacht ocht mbliana déag roimhe sin.

Celui qui a dit « non ! »

      Níl an dara físeán, L’appel du 18 juin, chomh domhain, chomh mionchúiseach ná chomh cruinn leis an gcéad cheann, ach tá sé i bhfad níos eachtrúla. Scannán 90 nóiméad is ea é a deineadh in 2010 agus atá dírithe ar an dá lá déag idir an 6 Meitheamh 1940 nuair a ceapadh de Gaulle ina leas-aire cosanta, agus an 18 Meitheamh nuair a chraol an BBC a ghairm scoile. Michel Vuillermoz atá sa phríomhpháirt an babhta seo agus tá sé ar fheabhas. Go deimhin, tá an aisteoireacht agus an script go maith tríd is tríd, ach cuirtear fíricí na staire as a riocht uaireanta ar mhaithe leis an drámatacht: níor ionsaigh an Luftwaffe an t-eitleán inar eitil de Gaulle go Londain, mar shampla, ná ní raibh Churchill i láthair nuair a dhein de Gaulle an craoladh cinniúnach. Thairis sin, caithfear a rá nach bhfuil an dearadh saor ó locht.

Folcadh à la française

Tá de Gaulle á fholcadh féin sa radharc thuas – in óstán i Londain mar dhea. Ach tá ball áirithe troscáin le feiscint nach bhfacthas a leithéid i seomra folctha Angla-Shacsanach riamh! Sa radharc thíos, tá de Gaulle tar éis dul ar bhord eitleáin de chuid an Royal Air Force le dul go Sasana – ach féach an suaitheantas dearg faoin bhfuinneog ar thaobh an eitleáin: ní féidir a shéanadh gur suaitheantas Angla-Shacsanach atá i gceist an uair seo, ach ní fhágann sé sin gur suaitheantas Briotanach é ...

De Gaulle parmi les Anglo-Saxons

Ach in ainneoin na mbotún deartha seo, is fiú súil a chaitheamh ar L’appel du 18 juin toisc gur léiriú éifeachtach é ar an teannas agus ar an mearbhall, ar an éadóchas agus ar an gcrógacht, a bhain le titim na Fraince.

      Má chaith Charles de Gaulle an 18 Meitheamh 1940 i Londain, is i mBaile Átha Cliath a chaith sé an lá céanna sa bhliain 1969. Bhí sé ar tí Éire a fhágáil tar éis dó mí a chaitheamh ar saoire i gCiarraí agus i nGaillimh, ach chaith sé cúpla lá cois Life ag deireadh a thurais ar chuireadh an uachtaráin, Éamon de Valera. Ag cruinniú a bhí aige le baill den rialtas, fiafraíodh de cén chomhairle a bheadh aige do mhuintir na hÉireann. Is fiú machnamh a dhéanamh ar an bhfreagra a thug sé:

« Vous avez votre indépendance politique. Il faut que vous obteniez votre indépendance économique et intellectuelle. » 

[‘Tá bhur neamhspleáchas polaitiúil agaibh. Caithfidh sibh bhur neamhspleáchas eacnamaíoch agus intleachtúil a fháil.’]

Tá scríobh na staire ar cheann de na réimsí ina bhfuil gá leis an neamhspleáchas intleachta sin.