Aigne an phobail: guagach nó seasta?

Comhdhearcadh annamh ar stair na hÉireann

Tá an chuma ar an scéal go bhfuil gach duine nach mór ar aon fhocal maidir le gné amháin d’éirí amach na Cásca. Staraithe gairmiúla agus amaitéaracha, iriseoirí agus seanmóirithe staire, tráchtairí agus polaiteoirí, is cosúil go nglacann siad leis gur athraigh aigne an phobail ó bhonn nuair a cuireadh cúig dhuine dhéag de na ceannairí chun báis. Nuair a d’fhoilsigh an Irish Times forlíonadh speisialta ar an ábhar le déanaí (3 Bealtaine 2016) bhí an ráiteas seo a leanas le léamh ag barr an chéad ailt:

After the Rising, public opinion in Ireland was firmly against the rebels. But the execution of its leaders by the British turned what would have been an insignificant rebellion into the defining moment of our history.

Ní chreidim oiread is maíomh amháin sa sliocht thuas. Is léir nach raibh aigne an phobail ‘go daingean’ i gcoinne an éirí amach: dá mbeadh, ní athródh sí chomh sciobtha is a d’athraigh. Ní raibh an seans is lú ann riamh go mbreathnófaí ar éirí amach 1916 mar eachtra bheag neafaiseach: bheadh sé níos tábhachtaí ná éirí amach na bhFíníní, éirí amach lucht Éire Óg agus éirí amach Emmet curtha le chéile, is cuma cad a tharlódh ar ball. Ní féidir an tuairim seo a chruthú, ach ní shílim gur athraigh bású na gceannairí cúrsa na staire. Braithim go bhfuil dearcadh na dtráchtairí bunaithe ar thuiscint easnamhach ar mheon an duine agus, dá réir sin, ar aigne an phobail.

     Is é is bunús leis an gcomhdhearcadh annamh seo an tuairim go bhfuil contrárthacht dhénártha idir cur chuige atá ‘bunreachtúil’ (is é sin le rá, dleathach i súile na n‑údarás) agus cur chuige atá ceannairceach; idir spriocanna gearrthéarmacha atá ‘réalaíoch’ agus aidhmeanna fadtéarmacha atá níos uaillmhianaí; idir leasuithe a éileamh ón réimeas bunaithe agus iarracht a dhéanamh an réimeas sin a bhriseadh. Lena rá go hachomair, is é is bunús le comhdhearcadh na dtráchtairí an tuairim go mbíonn intinn agus croí an duine i ngléas i gcónaí. B’fhéidir gur fíor é sin i gcás an pháiste óig, ach cuireann a chéad lá ar scoil deireadh leis an ré sin i saol an duine. Ón lá sin amach, cuirtear laincisí sóisialta air agus múintear dó srianta a chur ar a mhianta. Ach an mhian a shriantar, bíonn sí ann i gcónaí, faoi choim, réidh le héalú má scaoiltear den iall í. Seo sliocht as leabhar liom nár foilsíodh go fóill:

It seems likely that the Rightboys aimed at nothing more ambitious than a reduction in tithes and clerical dues when the movement began. It would be surprising, however, if their expectations remained unchanged as the agitation spread. Theirs would not be the only popular movement in history to have encompassed both immediate demands and ultimate goals. Such perspectives are complementary rather than contradictory and often exist in dynamic equilibrium in the minds of both individuals and communities. External circumstances determine whether short-term or long-term aspirations will predominate in a particular situation, with the balance shifting as an agitation gathers momentum, as official resistance to the clamour for reform hardens, or as divisions appear in the ranks of the establishment.

Vincent Morley, The Popular Mind in Eighteenth-century Ireland (le foilsiú).

Buachaillí Bána na bliana 1785 a bhí faoi chaibidil agam sa sliocht thuas, ach d’fhéadfainn an méid céanna a scríobh faoi mhórán gluaiseachtaí eile sa bhaile agus i gcéin. An raibh lucht tacaíochta Chonradh na Talún ag lorg na ‘three Fs’ (‘fair rent’, ‘fixity of tenure’, ‘freedom of sale’), nó an rabhadar ag iarraidh na tiarnaí talún a dhíothú mar aicme agus seilbh a ghabháil ar an talamh? An raibh na sluaite a ghlac páirt i mórshiúlta Ghluaiseacht Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann ag iarraidh deireadh a chur leis an leithcheal a bhí forleathan i gcúrsaí tithíochta is fostaíochta ag an am, nó an rabhadar ag iarraidh rialtas agus parlaimint na nAontachtaithe a chartadh? An raibh an dream a thacaigh le Solidarność sa Pholainn ag iarraidh ceardchumainn a bheadh neamhspleách ar an rialtas, nó ar theastaigh uathu deireadh ar fad a chur leis an gcóras cumannach? An bhfuil baill an HDP (Páirtí Daonlathach na bPobal) sa Tuirc ag lorg cothroime do mhionlaigh uile na tíre sin, nó ar mhaith leo stát neamhspleách a bhunú do na Coirdínigh amach anseo? Níor dheacair dom cur leis an liosta ach níorbh fhiú an tairbhe an trioblóid; is leor na samplaí seo le taispeáint go mbíonn deighilt go minic idir polasaithe oifigiúla na ngluaiseachtaí agus dearcadh—nó cultúr polaitiúil—a lucht leanúna.

Dealbh a nochtadh cúig bliana roimh éirí amach 1916

     Is amhlaidh a bhí i gcás na gluaiseachta ar son Home Rule. Bhíodar ann, gan amhras, a bhí dílis d’Impireacht na Breataine agus nár theastaigh uathu ach féinriail theoranta maidir le cúrsaí inmheánacha a fháil d’Éirinn. Ach bhíodar ann, leis, a shíl gur chéim é Home Rule i bpróiseas nach gcríochnódh go mbeadh Éire neamhspleách. B’shin an fáth ar chuir Aontachtaithe Uladh agus Tóraithe na Breataine chomh tréan sin i gcoinne parlaimint—dá laige í—a bhunú in Éirinn: fiú dá nglacfadh an chéad pharlaimint leis na srianta reachtúla a chuirfí uirthi, cad a dhéanfadh an dara, an cúigiú nó an deichiú parlaimint a thoghfaí? Thuig dílseoirí na hÉireann agus na Breataine ar aon nach raibh bunús na nÉireannach dílis don Bhreatain agus go mbeadh parlaimint easurramach i mBaile Átha Cliath, luath nó mall, dá gcuirfí Home Rule i bhfeidhm. Má shíleann tú gur áibhéil é sin, caith súil ar an inscríbhinn a greanadh ar an dealbh de Charles Stewart Parnell a tógadh, ar phríomhshráid na príomhchathrach, sa bhliain 1911:

No man has a right to fix the boundary to the march of a nation. No man has a right to say to his country ‘thus far shalt thou go and no further’. We have never attempted to fix the ne plus ultra to the progress of Ireland’s nationhood and we never shall.

Agus smaoinigh air seo: ba é John Redmond—rúnaí an choiste a thóg an dealbh—a roghnaigh an inscríbhinn! Bhí réimse leathan tuairimí le fáil laistigh den pháirtí parlaiminteach ag an am: ba mhór idir Stephen Gwynn agus Laurence Ginnell, gan ach beirt a lua, ó thaobh aicme, dearcaidh is meoin de. San eagras náisiúnta, i measc bhaill an United Irish League is an Ancient Order of Hibernians, ba líonmhaire fós iad an dream a thacaigh le Home Rule mar bheartas pragmatach seachas mar phrionsabal. Nuair a d’athraigh na cúinsí, ní raibh leisce orthu beartas nua a tharraingt chucu agus brat trídhathach na poblachta a chrochadh in ionad bhratach uaine na bhfeisirí. Ní féidir linn cliseadh an dara dream agus caithréim na bpoblachtach in olltoghchán na bliana 1918 a thuiscint mura n-aithnímid ar dtús cé chomh héadomhain is a bhí tacaíocht an phobail do Home Rule an chéad lá riamh, cé chomh caol is a bhí an bhearna shíceolaíoch idir náisiúnaithe den sean-déanamh agus a gcomhbhráithre réabhlóideacha, ná cé chomh forleathan is a bhí an mearbhall polaitiúil sna míonna tar éis an éirí amach. Ní dubh agus bán a bhí polaitíocht náisiúnaíoch na linne, ach riabhach.

     Is annamh a bhíonn casadh polaitiúil chomh cinniúnach, chomh tobann ná chomh huileghabhálach leis an gceann a chuir Éire di sa tréimhse ghairid idir éirí amach 1916 agus olltoghchán na bliana 1918, ach tharla creathanna talún den saghas céanna i dtíortha eile ó am go chéile. Chun léargas níos soiléire a fháil ar an bpróiseas, is fiú ceann de na cásanna eile seo a scrúdú agus a chur i gcomórtas le cás na hÉireann. Ritheann sé liom go bhfuil cosúlachtaí nach beag idir an réabhlóid pholaitiúil a tharla sa tír seo i rith an Chéad Chogaidh Dhomhanda agus an réabhlóid pholaitiúil a tharla sa bhFrainc i rith an Dara Cogadh Domhanda.

Is díol suntais iad na cosúlachtaí idir an dá phóstaer thuas. Tá portráid an cheannaire náisiúnta (Redmond nó Pétain) i lár baill, an bhratach ar chlé is ar dheis, agus mana os a chionn ‘Ireland a nation’ nó ‘travail, famille, patrie’  (‘saothar, teaghlach, dúchas’). Tá siombail pholaitiúil (an ‘chláirseach gan choróin’ nó an francisque) le feiscint in áit shuntasach. In íochtar an dá phóstaer, tá sean-eaglais agus túr (cloigtheach nó an tour Eiffel) le feiscint. Thíos ag an mbun ar fad, chímid na hainmhithe náisiúnta (cú faoil nó coileach).

     Níl aon amhras ach gur ghlac formhór mhuintir na hÉireann agus na Fraince le ceannaireacht John Redmond agus Philippe Pétain faoi seach. I mí na Nollag 1910, san olltoghchán deireanach roimh an gcogadh, bhuaigh páirtí an Réamonnaigh 73 as 103 suíochán parlaiminte in Éirinn, móide ceann amháin eile i Learpholl mar a raibh líon mór Éireannach ag cur fúthu. Cé nár sheas an Marascal Pétain i dtoghchán riamh, bhronn móramh mór de na baill in dhá theach an Assemblée nationale cumhachtaí iomlána air i mí Iúil 1940: 569 teachta agus seanadóir a vótáil ar a shon agus níor caitheadh ach 80 vóta ina choinne. Staon 20 ball eile. Bhí cead vótála bainte de na teachtaí Cumannacha ón uair a chuireadar in éadan an chogaidh ‘impiriúil’ an bhliain roimhe sin, ach bheadh móramh níos mó fós ag Pétain dá mbeidís i láthair. Thairis sin, thacaigh tromlach na bhfear óg a raibh traenáil mhíleata faighte acu leis na ceannairí náisiúnta. Nuair a scoilt Óglaigh na hÉireann i Meán Fómhair na bliana 1914, lean 170,000 míle fear an Réamonnach isteach sna hÓglaigh Náisiúnta agus níor fhan ach 11,000 faoi cheannas Eoin Mhic Néill in Óglaigh na hÉireann. Is é sin le rá, d’imigh 94 % de na hÓglaigh leis an Réamonnach. Mar an gcéanna, nuair a tugadh rogha do 50,000 ball d’fhórsaí míleata na Fraince a bhí sa Bhreatain Mhór i samhradh na bliana 1940 an Ginearál de Gaulle a leanúint nó filleadh abhaile, chuaigh 90 % acu ar ais don Fhrainc agus níor liostáil ach 4,000 saighdiúir is 1,000 mairnéalach i bhfórsaí na Fraince Saoire. An bhliain dár gcionn, nuair a dhein na Briotanaigh ionradh ar an tSiria, ghabhadar 38,000 Francach mar phríosúnaigh chogaidh agus níor liostáil ach 5,600 den líon sin, 15 % den iomlán, in arm de Gaulle. Na daoine a thaobhaigh le Redmond i bhfómhar na bliana 1914, nó le Pétain i samhradh na bliana 1940, shíleadar go mbeadh deireadh leis an troid go luath agus gurbh iad an Réamonnach agus an marascal na daoine ab fhearr chun leas a dtíortha a dhéanamh ag deireadh an chogaidh. Is áirithe gur tháinig laghdú ar thacaíocht na gceannairí de réir mar a lean an chogaíocht ar aghaidh: níor chuidigh sé le híomhá an Réamonnaigh nuair a chuaigh Sir Edward Carson isteach sa rialtas, mar shampla, agus cuireadh olc ar mhórán daoine nuair a mhol Pétain ‘la voie de la collaboration’ (‘bealach an chomhoibrithe’) leis an nGearmáin. Ach ina dhiaidh sin is uile, níl aon fhianaise ann gur tháinig laghdú suntasach ar an sciar den phobal a thacaigh leis an Réamonnach roimh 1916, ná le Pétain roimh 1942.

Forógraí na reibiliúnaithe

     In Éirinn agus sa bhFrainc ar aon, ba theachtaireacht lárnach i mbolscaireacht na bunaíochta é go raibh an freasúra reibiliúnach ag gníomhú thar ceann cumhachtaí eachtrannacha: tugadh le fios go raibh Óglaigh na hÉireann agus na Gearmánaigh ag obair as lámha a chéile, agus nach raibh in arm de Gaulle ach léigiún Francach in arm na Breataine. B’éifeachtaí go mór na líomhaintí sin toisc go raibh bunús áirithe leo. Ach thaispeáin éirí amach na Cásca go raibh na hÓglaigh sásta troid agus bás a fháil ar son an neamhspleáchais. Mar an gcéanna, bhain tábhacht ar leith le cath Bir Hakeim (Bealtaine-Meitheamh 1942), cath inar chruthaigh na Francaigh Shaora go maith i gcoinne Afrika Korps na Gearmáine: ba dheacair iad a shamhlú mar shaighdiúirí tuarastail la perfide Albion feasta. Baineadh de stádas Pétain mar cheannaire stáit a raibh saoirse theoranta aige ag deireadh na bliana céanna nuair a tháinig arm Meiriceánach i dtír i dtuaisceart na hAfraice is gur ghabh na Gearmánaigh seilbh ar an zone libre i ndeisceart na Fraince. Faoin am ar thit réimeas Mussolini i lár na bliana dár gcionn, thuig formhór na bhFrancach cén chríoch a bheadh ar an gcogadh. Ach bhí tacaíocht nár bheag ag an marascal chomh déanach le mí Aibreáin na bliana 1944: nuair a thug na Gearmánaigh cead dó sciuird a thabhairt ar Pháras an mhí sin, tháinig sluaite móra amach ar shráideanna na cathrach chun fáilte a chur roimhe. Ceithre mhí dár gcionn, bhí sluaite níos mó fós ar na sráideanna céanna ag cur fáilte roimh an nGinearál de Gaulle. Cad a tharla idir an dá linn? An amhlaidh gur athraigh sciar mór den phobal an dearcadh polaitiúil a bhí acu laistigh de ráithe? Táim suite de nár athraigh, ach d’athraigh cúinsí na Fraince go mór.

Parisiennes ag fáiltiú roimh Pétain (Aibreán 1944) agus de Gaulle (Lúnasa 1944)

     Formhór na bhFrancach a thug tacaíocht don Mharascal Pétain, ní rabhadar meallta leis an ‘ord nua’ san Eoraip, le coimeádachas, le frith-dhaonlathas, le cléiriúlachas, ná le frith-Ghiúdachas an réimis in Vichy. Ach tuigeadh dóibh gur thug an réimeas sin cosaint éigin dóibh i gcoinne na nGearmánach. Dá dhearóile é riocht na Fraince i rith ‘bhlianta dorcha’ an chogaidh, chreid bunadh na tíre gur mheasa dóibh é dá mbeidís faoi riail dhíreach na Gearmáine. Bheadh drogall orm a rá nach raibh an ceart acu. Is é an polasaí frith-Ghiúdach an ghné de pholasaithe Vichy is mó a cháintear inniu, ach fiú sa réimse sin bhí cúrsaí níos casta ná mar a shíltear. Is deacair gan suntas a thabhairt do na staitisticí a bhaineann le cinedhíothú na nGiúdach in iarthar na hEorpa: cé gur maraíodh 46 % de Ghiúdaigh na Beilge (30,000 as 65,000) agus 73 % de Ghiúdaigh na hÍsiltíre (102,000 as 140,000), sa bhFrainc níor maraíodh ‘ach’ 22 % de na Giúdaigh a bhí sa tír ag tús an chogaidh (76,000 as 350,000). Agus maidir leis na Giúdaigh a seoladh chuig na campaí báis ón bhFrainc, ba theifigh ó thíortha eile iad dhá thrian acusan. In ainneoin idé-eolaíocht fhrith-Ghiúdach an réimis in Vichy, is cosúil gur éirigh le feidhmeannaigh an stáit moill a chur ar an Endlösung der Judenfrage (an fhuascailt dheiridh ar cheist na nGiúdach), go háirithe i gcás na nGiúdach a raibh saoránacht na Fraince acu.

Reibiliúnaithe á slógadh

     Ba thuairim choitianta é i measc na bhFrancach ag an am go raibh an Marascal Pétain agus an Ginearál de Gaulle ar an taobh chéanna go bunúsach, cé go raibh modhanna oibre difriúla acu. ‘La théorie du glaive et du bouclier’ a tugadh ar an tuairim seo: samhlaíodh gur sciath é réimeas Vichy chun an pobal a chosaint ón arm forghabhála, agus gur chlaíomh é la France Libre chun an tír a shaoradh. Níor léir don mhóramh gur ghá dóibh rogha a dhéanamh idir an sciath agus an claíomh, idir an marascal agus an ginearál. Go deimhin, glacadh le leagan den teoiric ag an leibhéal is airde in Vichy. Seo mar a labhair príomh-aire an réimis, Pierre Laval, le duine de na hairí rialtais a shíl go raibh sé ag dul thar fóir leis an collaboration:

« Moi, que voulez-vous, je joue la partie comme si les Allemands devaient gagner la guerre. Les Allemands gagneront-ils la guerre ? Je n’en sais rien, je ne suis pas Mme de Thèbes ! Plus ça va, moins je crois que c’est vrai … Mais j’estime qu’un double jeu en politique, ça ne signifie rien. Il y a deux hommes qui peuvent rendre service à leur pays : c’est le général de Gaulle et moi. »

Fred Kupferman, Laval (Páras, 1988), 390.

[‘Cad is mian leat uaimse? Imrím an cluiche amhail is dá gcaithfeadh na Gearmánaigh an cogadh a bhuachan. An mbuafaidh na Gearmánaigh an cogadh? Níl cliú agam, ní mise Mme de Thèbes! De réir mar a théann sé i bhfad, is mó an t-amhras atá orm ... Ach tuigim nach fiú dada é Tadhg an Dá Thaobh sa pholaitíocht. Tá beirt ar féidir leo seirbhís a dhéanamh dá dtír: mar atá, mise agus an Ginearál de Gaulle.’]

Is fíor gur athraigh aigne an phobail i samhradh na bliana 1944, ach b’athrú é a bhain le modhanna seachas le spriocanna. Faoi Lúnasa na bliana sin, bhíothas in ann rudaí a dhéanamh ar dheacair iad a shamhlú ag tús na bliana. Níor fhág sé sin go raibh na Francaigh go léir sásta le hiompar na résistants. Bhreac Jean Guéhenno cuntas ina dhialann ar an gcomhrá suimiúil a bhí aige le duine dá chairde a cháin an t-éirí amach a thosaigh i bPáras seachtain sular shroich urgharda na gcomhghuaillithe an chathair:

Long débat au téléphone avec mon ami B... Il n’est pas « en prise », m’explique-t-il, avec ce qui ne lui paraît qu’une bagarre inutile. Tous ces combats dans Paris, pour se donner l’illusion qu’on ne doit qu’à soi-même sa liberté, quand il est si clair que c’est aux autres que nous la devons, aux armées qui arrivent, lui semblent vains, menteurs, un gaspillage de la vie. Mais un peuple peut-être a besoin de telles illusions. Et il est psychologiquement et moralement utile qu’il veuille croire ne rien devoir qu’à lui-même.

Jean Guéhenno, Journal des années noires (Páras, 2014), 459-60.

[Plé fada ar an nguthán le cara liom, B. Níl sé ‘tógtha’, a mhínigh sé dom, le comhrac atá gan éifeacht ina thuairim. An trodaíocht seo go léir i bPáras le cur ina luí orainn gur sinne amháin a bhain an tsaoirse amach dúinn féin, nuair is rí-léir gur dream eile—na hairm atá ag teacht—a  bhain amach dúinn í. Tá sé baoth, bréagach agus ag cur beathaí amú, dar leis. Ach b’fhéidir go mbíonn gá ag pobal le finscéalta den sórt, agus gur chun leas a sícé is a meanman é gur mian leo a chreidiúint gurb iad féin faoi deara gach rud.]

Chualathas macalla den argóint seo abhus le deireanas nuair a bhí éirí amach na Cásca faoi chaibidil. Is argóint í nach mbeidh deireadh léi go brách.

     Níor athraigh muintir na Fraince an fhealsúnacht pholaitiúil a bhí acu i lár na bliana 1944, ach ba léir dóibh go raibh cóimheá na cumhachta in iarthar na hEorpa tar éis athrú de bharr an débarquement sa Normainn agus ghníomhaíodar dá réir: chaitheadar uathu an sciath cosanta agus ghlacadar an claíomh. Tharla próiseas den saghas céanna in Éirinn sa dá bhliain go leith idir éirí amach 1916 agus olltoghchán na bliana 1918. Ní hé go raibh arm an Kaiser Wilhelm ag teannadh le Baile Átha Cliath, ach thug sampla na nÓglach a d’éirigh amach uchtach úr don phobal náisiúnaíoch. Ag an am céanna, tuigeadh dóibh go raibh cumhacht mhíleata na Breataine á hídiú in aghaidh an lae i bhFlóndras. Thairis sin, bhí polasaí na Breataine in Éirinn ag teacht salach ar phrionsabal na féinrialach a d’fhógair Woodrow Wilson, uachtarán na Stát Aontaithe, i bhFeabhra na bliana 1918: ‘national aspirations must be respected; people may now be dominated and governed only by their own consent’. Bhí athrú meoin ann, gan aon agó, ach ní chreidim go raibh baint mhór ag bású na gceannairí leis an scéal.

Pobail á ngríosadh

     Cúig dhuine dhéag a cuireadh chun báis tar éis a ndaortha ag cúirt mhíleata agus crochadh Roger Casement ar ball. Ní fhéadfadh aon duine bheith ag súil lena mhalairt. Dá nglacfadh an pobal le dlisteanacht an réimis, ghlacfaidís le breitheanna na cúirte míleata chomh maith. Chuir rialtas agus arm Shaorstát Éireann seacht bpríosúnach poblachtach is seachtó chun báis i rith an Chogaidh Chathartha—a cúig oiread is a básaíodh i ndiaidh an éirí amach—agus níor iompaigh an pobal glan i gcoinne an tSaorstáit. Go deimhin, agus na focail seo á scríobh agam, tá oidhrí polaitiúla an tSaorstáit tar éis rialtas aon-pháirtí a chur ar bun don chéad uair ó 1932 i leith. Is é an chúis ar thacaigh an chuid ba mhó de mhuintir na hÉireann leis an éirí amach—tar éis dóibh a machnamh a dhéanamh ar an gceist—nach raibh aon ghlacadh acu leis an réimeas a bhí ann. Bhí dian-chinsireacht i bhfeidhm ar an bpreas, áfach, rud a d’fhág nárbh fhéidir an t-éirí amach a mholadh ná forlámhas na Breataine ar Éirinn a cháineadh go hoscailte. Ach d’fhéadfaí a rá gur imigh an Ginearál Maxwell thar fóir nuair a cuireadh cúig phríosúnach déag chun báis. Ligfeadh na cinsirí ráiteas den sórt sin i gcló ceart go leor: nach raibh an rud céanna (‘the men who were shot in cold blood after their capture or surrender were prisoners of war’) scríofa ag George Bernard Shaw i litir a foilsíodh ar an Daily News, an 10 Bealtaine 1916? Thuig Tadhg Taidhgín agus ba leor nod don eolach.

     Bhuaigh George Plunkett, athair Joseph Mary Plunkett a shínigh forógra na poblachta agus a cuireadh chun báis, bhuaigh sé fothoghchán parlaiminte i gContae Ros Comáin i bhFeabhra na bliana 1917. Dúradh ag an am gur léiriú comhbháidhe a bhí sa vóta seo agus nár bhain sé leis an bpolaitíocht i ndáiríre. Bhuaigh Joseph McGuinness, príosúnach poblachtach agus iarrthóir Shinn Féin, fothoghchán eile i Longfort i mí na Bealtaine, ach bhí ‘put him in to get him out’ mar mhana ag a lucht tacaíochta i rith an fheachtais. Dúradh ag an am go raibh na vótóirí ag iarraidh go saorfaí na príosúnaigh agus nach bhféadfaí aon tátal eile a bhaint as bua Shinn Féin. Scaoileadh na príosúnaigh saor i mí an Mheithimh agus bhí fothoghchán eile fós in oirthear an Chláir an mhí dár gcionn. B’éigean fothoghchán an Chláir a ghairm toisc gur maraíodh an Maor Willy Redmond, feisire don chontae agus deartháir John Redmond, agus é ag troid go cróga i bhFlóndras, ina oifigeach in arm na Breataine. Mairtíreach ba ea é ar son pholasaí a dhearthár. Roghnaigh an United Irish League iarrthóir maith a raibh aithne ag vótóirí an toghlaigh air. Roghnaigh Sinn Féin strainséir: múinteoir matamaitice a rugadh i Nua-Eabhrac, a tógadh i gcontae Luimnigh, agus a raibh cónaí air i mBaile Átha Cliath. Ní raibh ach cáilíocht amháin ag an iarrthóir poblachtach: ba é an t-oifigeach ab airde céime é a throid san éirí amach agus nár cuireadh chun báis. B’ionann fothoghchán an Chláir agus reifreann ar an éirí amach. Nuair a comhaireadh na vótaí, bhí 5,010 vóta ag Éamon de Valera agus 2,035 vóta ag an iarrthóir eile. Bhí rás an raj rite.

     Bíodh an focal scoir ar an ábhar seo ag Liam Ó Briain, fear a throid san éirí amach agus a chaith an chuid ba mhó dá shaol ina ollamh le Fraincis in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh:

     Cuir i gcás an Phólainn. Aon uair i rith na naoú aoise déag dá n-éireodh le dream beag cuing na Rúiseach nó na bPrúiseach a bhriseadh ba mhór an lúcháir leis an bhformhór é: nó dá n-éireodh le dream beag Pólainneach inniu na Rúisigh a dhíbirt dá dtír níor ghá dhóibh a fhiafraí roimh ré den mhórchuid an mbeidís sásta. Tá tíortha eile ann ar nós na Briotáine sa bhFrainc ina bhfuil dream beag de lucht intleachta, de lucht teanga-eolais agus cinestaidéir adeir gur náisiún fá leith na Briotánaigh, go bhfuil ceart saoirse acu agus ceart éirí amach chomh maith agus a bhí ag an gcaolchuid i mBaile Átha Cliath i mbliain a ’16. Im thuairimse ní fíor dhóibh, tá glactha ag bunáite uile, nach mór, na mBriotánach leis an bhFrainc, agus dá n-éireodh an dream beag úd de lucht intleachta amach agus dá dtéadh chuile dhuine acu go calma go dtí an guillotín, dar liomsa ní chorródh sé muintir na Briotáine agus ní chlaonfadh sé óna ndílseacht don Fhraince iad.

     Anois, bhí na ceisteanna sin uile dá gcur os comhair toghthóirí an Chláir sa toghchán seo i mbliain a 1917. Cé acu tír ar nós na Pólainne Éire, nó tír ar nós na Briotáine mar a shamhlaímse an Bhriotáin a bheith? An ndamnódh gnáthdhuine an chontae sin, feilméaraí, lucht oibre, siopadóirí, sinne mar phaca “cancarán” agus lucht taibhrimh, agus teoirice nó mar phaca dúnmharfóirí a bhí tar éis náire a tharraingt ar an tír? Nó an abróidís go rabhmar tar éis nochtadh a dhéanamh ar an rún agus ar an mian a bhí i gcónaí i bhfíoríochtar a gcroí ag clainn na nGael? An gcruthófaí gurbh fhíor don Yéatsach nuair a chan sé na blianta roimhe sin:

Romantic Ireland’s dead and gone,
It’s with O’Leary in the grave.

B’é mo bharúilse riamh ó shoin gurbh é sin an caingean a bhí i gceist i dtoghchán an Chláir, agus dá bhfiafraítí dhíom: “Cén chóir nó ceart a bhí agaibhse Seachtain na Cásca?” is é an freagra a bhéarfainn, más loighic nó díloighic é, gur thug muintir an Chláir an ceart dúinn bliain a 1917, agus muintir Chille Coinnigh ina ndiaidh agus Gaeil Éireann uile bliain ina dhiaidh sin in olltoghchán bliana a 1918.

Liam Ó Briain, Cuimhní Cinn (BÁC, 1951), 198-9. 

Ensemble, enfin!

Fear darb ainm ‘Pearse’

Taitníonn seoltaí leabhar liom. Cuireann foilsitheoirí cuirí chugam ó am go chéile agus, má bhíonn an leabhar ag teastáil uaim, deinim iarracht a bheith i láthair nuair a sheoltar é. Deis is ea é chun gloine fíona a ól agus canapé nó dhó a ithe saor in aisce, éisteacht le cainteoir eolach, leabhar nua a fháil ar phraghas laghdaithe, labhairt le daoine ar suim leo ábhar an leabhair, agus (an rud is tábhachtaí) tréaslú le húdar a bhfuil cúpla bliain dá shaol caite aige ag streachailt le téacs. In ainneoin sin, nuair a bhreathnaím ar na hiontrálacha i mo dhialann, tugaim faoi deara nár fhreastail mé ach ar dhá sheoladh leabhair sa leathbhliain atá imithe. Téacsanna le Pádraic Mac Piarais a bhí i gceist an dá uair.

      Ná ceaptar gur saineolaí ar an bPiarsach mé ná go bhfuil an t-uafás suime agam ann. Bhí cnuasach dá chuid gearrscéalta dar theideal Ó Pheann an Phiarsaigh ar an gcúrsa meánscoile nuair a bhíos ag dul don Mhéanteistiméireacht ach bhíodar ró-shaonta agus ró-mhaoithneach don déagóir soiniciúil a bhí ionam an tráth úd. Is é an rud is mó a fhanann i mo chuimhne an scig-gháire a dhein mo chomhdhaltaí nuair a léadh sliocht os ard sa rang faoi eachtra inar roinn an Piarsach leaba le buachaill óg agus é ar cuairt i gConamara. Léas an bheathaisnéis a scríobh Ruth Dudley Edwards, Patrick Pearse: The Triumph of Failure, luath go leor tar éis a fhoilsithe sa bhliain 1977. Nocht Dudley Edwards roinnt tuairimí nár aontaíos leo ach shíleas ag an am gurbh fhiúntach an iarracht é: má chuaigh sí ar seachrán sa bhficsean, sa tráchtaireacht agus sa pholaitíocht idir an dá linn, ba staraí fós í nuair a scríobh sí beathaisnéis an Phiarsaigh. Ós rud é nár bhreathnaíos ann le tríocha bliain anuas, ní scríobhfaidh mé a thuilleadh faoin leabhar sin anois. Cúpla bliain dár gcionn, léas Filíocht Ghaeilge Phádraig Mhic Phiarais, eagrán cuimsitheach a chuir Ciarán Ó Coigligh in eagar. Ba léir dom go raibh roinnt dánta cumhachtacha sa chnuasach sin – an dán dar teideal ‘Cad chuige díbh dom’ chiapadh’ go háirithe. Thairis sin, thaitin an aiste thomhaiste a chuir an t-eagarthóir leis an gcnuasach liom.

Joost Augusteijn, cnuasach aistí a chuir sé in eagar, agus an bheathaisnéis leis

      Níor tháinig leabhar eile ar an bPiarsach faoi mo bhráid go dtí an bhliain 2010 nuair a foilsíodh beathaisnéis nua le Joost Augusteijn, staraí ón Ísiltír. Aiste amháin leis a bhí léite agam roimhe sin: ‘Motivation: why did they fight for Ireland? the motivation of Volunteers in the revolution’ an teideal a bhí uirthi agus foilsíodh an aiste i gcnuasach dar teideal The Irish Revolution 1913-1923 (Palgrave, 2002) a raibh Augusteijn ina eagarthóir air. Chun an fhírinne a rá, ba bheag suim a bhí agam sa chnuasach sin ach cheannaíos cóip nár díoladh ar phraghas íseal. Bhraitheas go raibh aiste Augusteijn ar cheann de na hiarrachtaí ba laige san imleabhar: ní raibh an prós thar moladh beirte, bhí easpa tuisceana an údair ar an saol in Éirinn soiléir, agus bhí a chuid argóintí mí-loighciúil i gcásanna áirithe. Mar sampla, thagair Augusteijn don fhorógra toghchánaíochta a d’eisigh Sinn Féin sa bhliain 1918, forógra inar áitigh an páirtí go raibh neamhspleáchas ag dul d’Éirinn ‘based on our unbroken tradition of nationhood’, agus bhain an tátal seo a leanas as:

However, the fact that republicans felt it necessary to actually argue their case for the existence of a separate Irish nation indicates that its existence was not as widely accepted as may be assumed.

The Irish Revolution, 109

Níl aon dealramh leis sin. Ní raibh na poblachtaigh ag iarraidh a chur ina luí ar vótóirí gur náisiún í Éire. Bhí lucht Shinn Féin agus lucht Home Rule ar aon fhocal faoin méid sin – b’shin an fáth ar tugadh ‘náisiúnaithe’ ar lucht leanúna an Réamannaigh! Is é a bhí á rá ag na poblachtaigh ná seo: ós rud é gur náisiún í Éire, tá ceart chun neamhspleáchais aici amhail gach náisiún eile ar domhan. Seo abairt ón bhforógra nár chuir Augusteijn i gcló (is liomsa an bhéim agus tá téacs iomlán an fhorógra le fáil mar aguisín in The Irish Republic le Dorothy Macardle):

The right of a nation to sovereign independence rests upon immutable natural law and cannot be made the subject of compromise.

Maidir leis an tuairim gur ceart é an flaitheas a bhaineann le gach náisiún, bhí an prionsabal sin fógartha ag Woodrow Wilson, uachtarán na Stát Aontaithe, in óráid a thug sé os comhair thithe na comhdhála in Washington ag tús na bliana céanna:

National aspirations must be respected; peoples may now be dominated and governed only by their own consent. “Self determination” is not a mere phrase. It is an imperative principle of action which statesmen will henceforth ignore at their peril.

Woodrow Wilson, 11 February 1918.

Bhain Augusteijn míchiall as forógra Shinn Féin ina aiste, ach thugas seans eile dó agus cheannaíos cóip dá bheathaisnéis ar an bPiarsach.

      Ar an drochuair, tá na lochtanna céanna ar an leabhar agus atá ar an aiste. Tá an prós ciotach agus tá an téacs breac le botúin ghramadaí nó litrithe: ‘in later live’ (48), ‘labour concurs all’ (49), ‘women whom surrounded Patrick’ (53), ‘autism or more particular Asperger syndrome’ (54), ‘students which populated Trinity’ (64), ‘fritting away money’ (85), ‘ensuring him that they ...’ (108), ‘preventing individual priests to speak out’ (118), ‘the increasing difficulties to staff both places’ (196). D’fhéadfaí botúin mar seo a mhaitheamh do staraí ón Ísiltír a d’fhoghlaim an Béarla mar theanga iasachta ach is bocht an teist iad ar na foilsitheoirí (Palgrave). Ní gá a rá go bhfuil focail agus ainmneacha i nGaeilge curtha as a riocht ar fad: ‘Liam na urban’ (‘Liam na mban’ de réir dealraimh) (53), ‘Liam O Donhnaill’ (137, 198), ‘Eamonn O Donehada’ (149, 154), ‘A fresco ... of the Setanta’ (171), ‘The passion play “An País”’ (174), etc. Is cosúil gurb é Seán Mac Giollarnáth atá i gceist leis na tagairtí seo go léir: ‘Sean Mac Giollarnath’ (141), ‘Sean Forde’ (141, 198), ‘Sean MacGiollamath’ (230), ‘S. MacGiollanate’ (324). Cé nach saineolaí mé ar an 20ú céad, ní fhéadfainn gan botúin staire a thabhairt faoi deara sa téacs. Tá a fhios agam nár foilsíodh Irisleabhar na Gaedhilge ar bhonn seachtainiúil riamh (80), mar shampla, agus tá an ráiteas seo a leanas i bhfad ón bhfírinne: ‘By the end of the nineteenth century only one in every hundred Irishmen could speak Irish fluently’ (75). De réir dhaonáireamh na bliana 1891, bhí Gaeilge ag 14.5% den phobal i gcoitinne agus ag 3.5% de na páistí faoi bhun deich mbliana d’aois. Caithfidh gur Ghaeilge ó dhúchas a bhí acusan go léir mar níor bunaíodh Conradh na Gaeilge go dtí an bhliain 1893. Tuigeadh dom nach raibh cur amach sásúil ag an údar ar chúinsí na hÉireann. Thairis sin, ba léir dom nach raibh ar a chumas foinsí i nGaeilge a úsáid – easpa cumais a bhí do-ghlactha ar fad nuair is scríbhneoir Gaeilge a bhí faoi chaibidil aige. Bhí an leabhar as fócas ar fad, dar liom, agus d’éirios as a léamh ag leathanach 198.

Róisín Ní Ghairbhí, leabhar inar foilsíodh aiste léi ar an bPiarsach, agus a heagrán dá chuid drámaí

      Cén fáth ar cheannaíos an bheathaisnéis? Nár leor an aiste a scríobh Augusteijn ar mheon na nÓglach chun fainic a chur orm? Nár thuigeas gur bheag an seans go mbeadh léamh na Gaeilge ag scoláire ón Ísiltír (fág Joep Leerssen as an áireamh)? Cuirim an milleán go léir as an gcur amú airgid (€26.40) ar Róisín Ní Ghairbhí! Sa bhliain 2008, foilsíodh aiste léi dar theideal ‘A people that did not exist? Reflections on some sources and contexts for Patrick Pearse’s militant nationalism’. Tá an aiste seo ar cheann de na haistí acadúla is fearr dá bhfuil léite agam, agus is ann a d’aimsíos clabhsúr don leabhar liom dar teideal Ó Chéitinn go Raiftearaí. Chuir Ní Ghairbhí ceisteanna bunúsacha i dtaobh an chúlra cultúir agus teaghlaigh a bhí ag an bPiarsach – ceisteanna ar chóir iad a chur i bhfad roimhe sin ach nár chuir na staraithe riamh. Bhí na scileanna cuí aici chun na foinsí a scagadh agus bhí an tuiscint aici ar chultúr na tíre seo a bhí riachtanach chun tátail bharántúla a bhaint as fianaise na bhfoinsí. Sílim go bhfuil éirim a haiste le fáil sa sliocht seo a leanas:

Today’s delineation of the Gaeltacht in terms of a geographical area for language planning can distract us from the fact that most of the counties of Ireland included native Irish speakers at the turn of the twentieth century. When Pearse engaged with Gaelic culture, as a publisher and activist, as a poet, as a dramatist and as an educator, when he mobilized ‘Gaeltacht’ people to organize themselves and express themselves, he was engaging with a contemporary, though marginalized, culture.

Róisín Ní Ghairbhí, ‘A people that did not exist? Reflections on some
sources and contexts for Patrick Pearse’s militant nationalism’
in Ruán O’Donnell (eag.) The Impact of the 1916 Rising:
Among the Nations (BÁC, 2008), 178

An saghas oibre a dhein Ní Ghairbhí – pearsa stairiúil a shuíomh i gcomhthéacs an chultúir inar tógadh é agus inar mhair sé – bíonn sé ar siúl ag staraithe i dtíortha eile ach fágadh faoi scoláire Gaeilge é a dhéanamh sa tír seo. Níor chúis iontais dom an méid sin, ach ghlacas leis go n-aithneodh staraithe an tábhacht a bhain le taighde Ní Ghairbhí agus nach ndéanfaidís neamhshuim de. Theastaigh uaim a fháil amach cén úsáid a bhainfeadh Joost Augusteijn, beathaisnéisí nua an Phiarsaigh, as torthaí a cuid taighde. Níorbh fhada go raibh freagra na ceiste agam: níor dhein sé oiread is tagairt amháin do thaighde Ní Ghairbhí cé go bhfuil saothair nár foilsíodh go dtí 2009 luaite ar liosta na bhfoinsí a cheadaigh sé. Ní hamháin nárbh fhéidir leis taighde a dhéanamh ar chúlra Gaelach an Phiarsaigh ach ba chuma leis faoin ngné sin dá shaol, in ainneoin an fhotheidil a chuir sé lena leabhar (‘the making of a revolutionary’).

Aindrias Ó Cathasaigh agus dhá leabhar leis

      Is i mí Aibreáin a seoladh eagrán dátheangach de dhrámaí an Phiarsaigh a chuir Róisín Ní Ghairbhí agus Eugene McNulty in eagar; tá sé fós sa scuaine leabhar atá le léamh agam. Ach tá cnuasach eile de scríbhinní an Phiarsaigh léite agam le déanaí – cnuasach a seoladh i mí na Nollag seo caite. Is é atá ann téacs iomlán An Barr Buadh, nuachtán seachtainiúil Gaeilge a bhunaigh Mac Piarais sa bhliain 1912. Bhí sé i gceist aige cumann náisiúnaíoch a dhéanfadh a chuid oibre trí mheán na Gaeilge a bhunú agus ceapadh an nuachtán mar ghléas bolscaireachta don ghrúpa nua. Ní raibh saol fada i ndán do Chumann na Saoirse, áfach, agus níor foilsíodh ach aon eagrán déag den nuachtán, idir 16 Márta agus 25 Bealtaine 1912. Ar na húdair a scríobh don iris bhí Peadar Ó Maicín, Cathal Ó Seanáin agus Éamonn Ceannt, ach ba é an Piarsach a scríobh an chuid ba mhó den ábhar agus tugann na hailt leis spléachadh dúinn ar an dearcadh a bhí aige sa tréimhse chinniúnach nuair a bhí bille Home Rule idir dhá cheann na meá i bparlaimint na Breataine:

Ní saoirse an reacht so ach b’fhéidir le Dia gurbh é tús na saoirse é. Ní saoirse é ach b’fhéidir gurbh uirlis é lena mbainfí amach an tsaoirse in am is i dtráth.

An Barr Buadh, 20 Aibreán 2012
in Aindrias Ó Cathasaigh, An Barr Bua (BÁC, 2012), 128

An mise an t-aon duine a ritheann na focail ‘clochán cora’ leis? Agus tá blúirí beaga eolais sa chnuasach nach rabhas ag súil leo. Mar shampla, baineadh stangadh asam nuair a léas go raibh Edmund Curtis, staraí, i láthair nuair a bunaíodh Cumann na Saoirse – cé gurbh eisean an t-aon duine a chuir i gcoinne an rúin go mbunófaí cumann ‘chun saoirse Ghael a bhaint amach’ (114). Ar úsáid Augusteijn an fhoinse thábhachtach seo? Luaigh sé cúpla mír a foilsíodh ar An Barr Buadh ceart go leor, ach léiríonn na fonótaí gur tháinig sé ar an eolas sin i leabhar Dudley Edwards (féach caibidil 4, fonótaí 83 agus 85). Tá ardmholadh ag dul d’Aindrias Ó Cathasaigh as an eagarthóireacht chanta a dhein sé ar an leabhar: tá nótaí cuimsitheacha ag gabháil le gach eagrán den nuachtán agus má tá oiread is botún amháin iontu níor thugas faoi deara é.

An DVD agus dhá radharc ón tsraith (tá Tadhg Murphy i bpáirt an Phiarsaigh ar dheis)

      Ba chóir a lua go raibh baint mhór ag Ó Cathasaigh le tionscadal fónta eile a bhaineann le hábhar: scríobh sé an script don tsraith dar teideal 1916 Seachtar na Cásca a craoladh ar TG4 cúpla bliain ó shin. Is le déanaí a foilsíodh an DVD agus is fiú d’aon duine a bhfuil suim aige san ábhar cóip a cheannach. Ar éigean is gá dom a rá go bhfuil an script cruinn ó thaobh na staire de; ina theannta sin, tá an comhrá réalaíoch, tá an aisteoireacht go maith, agus níl cailliúint ar an dearadh. Tá an tráchtaireacht le fáil i nGaeilge agus i mBéarla; gabhann fotheidil Bhéarla leis an leagan Gaeilge ach is féidir iad a mhúchadh más mian leat (rud nach féidir a dhéanamh ar TG4, faraoir). Seacht gclár a mhaireann 350 nóiméad ar fad atá sa tsraith agus tugadh clár amháin do gach duine den seachtar a shínigh forógra na poblachta. Ar ndóigh, ní féidir a rá go raibh MacDonagh, Plunkett ná Ceannt ró-thábhachtach ó thaobh na staire de; ní hí stair an éirí amach téama na sraithe, áfach, ach scéalta pearsanta na gceannairí éagsúla. Ina theannta sin, foilsíodh leabhar beag snasta le hAindrias Ó Cathasaigh dar teideal 1916 Seachtar na Cásca sa bhliain 2010. Ní fhacas an tsraith ar TG4 agus ghlacas leis gurbh í an script a bhí i gcló sa leabhar. Ach nuair a chuireas an dá théacs i gcomórtas le chéile tar éis dom an DVD a cheannach, ba léir dom nárbh ionann iad: tá gaol eatarthu, ach tá ábhar sa leabhar nach bhfuil sa script agus tá a mhalairt fíor chomh maith. Is é an trua é nár cuireadh réamhrá gairid leis an leabhar chun cúlra na sraithe teilifíse agus an bhaint atá aici leis an leabhar a mhíniú. Is oth liom, leis, nár úsáideadh fonótaí le haghaidh na sleachta athfhriotail ar a laghad – ach b’fhéidir go léifidh roinnt daoine an leabhar nach mbacfadh leis dá mbeadh cuma acadúil air.

Clarke (Rory Mullen), Connolly (Lorcan Cranitch), Plunkett (Frank Bourke), Ceannt (Marcus Lambe), MacDermott (Seán Ó Meallaigh), MacDonagh (Stephen Darcy) agus Mac Piarais (Tadhg Murphy)

      Ina dhiaidh sin is uile, tá dhá ghné den leabhar a chuir as dom. Tá pictiúir lándaite ón tsraith teilifíse ann agus níl aon locht agam air sin; ach tá pictiúr aisteora a dhein páirt duine de na ceannairí ag tús gach caibidil chomh maith. Is fíor go bhfuil siad an-chosúil leis na ceannairí (thabharfainn an chraobh do Lorcan Cranitch i bpáirt James Connolly), ach sílim gurbh fhiú pictiúir na gceannairí a fhoilsiú in éineacht le pictiúir na n-aisteoirí. Agus seo rud nach dtuigim in aon chor: tugadh ‘Clarke’, ‘MacDonagh’, ‘Plunkett’ agus ‘Connolly’ ar na fir sin – rud a thuigim mar ní raibh cáil na Gaeilge ar aon duine acu. ‘Ceannt’ a tugadh ar cheannaire eile, fear a bhí ina bhall gníomhach de Chonradh na Gaeilge. ‘Mac Diarmada’ a tugadh ar MacDermott; tá a fhios agam go raibh roinnt Gaeilge aige (amhail MacDonagh) ach ní dóigh liom go raibh sé líofa sa teanga. Ach in ainm Chroim agus na ndéithe go léir a adhradh in Éirinn ó thús aimsire, cén fáth ar tugadh ‘P H Pearse’ ar Phádraic Mac Piarais i leabhar Gaeilge?